مهاجرت: ویژگی تاریخی سرمایهداری معاصر
جان برجر . ترجمه لیلی بهبهانی
جان برجر، منتقد رادیکال، داستاننویس، نقاش و شاعر دوم ژانویه امسال در سن 90 سالگی درگذشت. از او از جمله کتاب «درباره نگریستن» (ترجمه فیروزه مهاجر، انتشارات آگاه، 1377)، به فارسی ترجمه شده است. کتاب «مرد هفتم» ازجمله آثار جامعهشناختی برجر است که بههمراه ژان مور، عکاس، نخستینبار در سال 1972 منتشر و بعد از آن به زبانهای متعددی ترجمه شد. آنچه میخوانید خلاصهای از ترجمه پیشگفتار و سخنی با خوانندگان کتاب «مرد هفتم» است که به مناسبت درگذشت وی برای نخستینبار به فارسی در سایت «نقد اقتصاد سیاسی» منتشر شده است. اینکه کتابی برخلاف نویسندگانش با گذر سالها جوانتر شود ممکن است. همانچیزی که به باور من ممکن است برای یک مرد هفتم اتفاق افتاده باشد. سعی خواهم کرد چراییاش را توضیح دهم. کتاب از جهاتی معین منسوخ شده است. آماری که نقل کرده دیگر صدق نمیکنند. ارزش پولها تغییر کردهاند. در نتیجه فروپاشی شوروی و برپایی نظام اقتصاد جهانی موسوم به نولیبرالیسم - یا دقیقتر بگوییم فاشیسم اقتصادی - ساختار سیاسی جهان دگرگون شده است. قدرت اتحادیههای کارگری و قدرت دولتهای ملی هر دو کم شدهاند. حالا کارخانهها هم پابهپای کارگران در حال مهاجرتند. ساختن کارخانه در جایی که نیروی کار ارزان موجود است همانقدر آسان شده که واردکردن نیروی کار ارزان. فقرا فقیرتر شدهاند. تراکم کنونی قدرت اقتصاد جهانی بیسابقه است. عاملان ایجاد چنین وضعیتی بانک جهانی، صندوق بینالمللی پول و سازمان تجارت جهانیاند. هیچ اسمی از این نهادها در کتاب برده نشده است. خالقان در هر زمینهای، بهندرت به واقعیت آنچه خلق میکنند واقفند. آنها بیش از حد غرق مشکلات آنی پیشرویند. از آنچه در پس مأموریت آنی نهفته صرفاً درک گنگی دارند. مأموریت آنی ژان مور و من وقتی روی یک مرد هفتم کار میکردیم این بود که نشان دهیم چگونه اقتصاد ملل ثروتمند اروپا در سالهای دهه شصت به نیروی کار ارزان چندی از ملل فقیرتر وابسته شده بود. نیروی پیشبرنده کتاب، از دید ما سیاسی بود. امید ما این بود که آغازگر بحث، و بیش از هر چیز، مشوق همبستگی بینالمللی طبقه کارگر باشیم. آنچه بعد از انتشار اتفاق افتاد دور از انتظار بود. مطبوعات تقریبا کتاب را نادیده گرفتند. بعضی منتقدان به حکم بیمایگی به آن اعتنا نکردند: جزوهای، بهزعم آنان، سردرگم میان جامعهشناسی، اقتصاد، گزارشگری، فلسفه و کوششی مبهم در شعرسرایی. در یک کلام: غیرجدی. در جنوب جهانی واکنش متفاوتی وجود داشت. ترجمه کتاب به زبانهای ترکی، یونانی، عربی، پرتغالی، اسپانیایی و پنجابی آغاز شد. بعضی از همانهایی که کتاب دربارهشان بود شروع به خواندنش کردند. هنوز گاهی به خوانندگانی از جنوب برمیخورم که با من از تأثیر کتاب بر خودشان صحبت میکنند؛ وقتی در حلبیآبادی از استانبول، بندری یونانی، زاغههای مادرید، دمشق یا بمبئی کتاب برای اولینبار به دستشان رسید. در این مکانهای متفاوت کتاب پیامی آشنا داشت. دیگر رسالهای جامعهشناختی (یا حتی در درجه نخست سیاسی) نبود، بلکه کتابچهای از سرگذشتها بود؛ زنجیرهای از لحظات زیسته، مانند آنچه در آلبوم عکس خانوادگی یافت میشود. چطور میتوان این پیوند «خانوادگی» را توضیح داد؟ خانواده چه کسی؟ کجا زندگی میکنند؟ با کدامین گذشته؟ با امیدهایی که در کدامین آینده جا دارند؟ شاید ریشه این پیوند خانوادگی در مهاجرت بوده و باشد. به نظر میرسد پیام آشنای کتاب رو به آنهایی است که کندهشدن و جدایی از خانواده را تجربه کردهاند. همانگونه که بارها گفته و میلیونها بار بیش از آن زیسته شده، مهاجرت در مقیاسی بیسابقه ویژگی تاریخی دورانی است که در آن زندگی میکنیم. یک مرد هفتم میتواند بسان آلبومی خانوادگی به دست آنهایی باز شود که مجبور شدهاند و امروز مجبورند خانوادههاشان را به امید کسب دستمزدی ترک کنند که امکان بقای همان خانوادهها را فراهم میکند. این کتاب دربارهی یک رؤیا/کابوس است. به چه حقی میتوانیم تجربیات زیسته دیگران را رؤیا/ کابوس بنامیم؟ نه چون حقایق چنان سرکوبگرند که میتوان آنها را بهملایمت کابوس خواند؛ و نه چون امیدها را میتوان بهملایمت رؤیا خواند. کسی که خواب میبیند، در رؤیا اراده میکند، کنش دارد، واکنش نشان میدهد، سخن میگوید و با اینهمه تسلیم رخنمایی داستانی میشود که به زحمت بر آن تأثیر میگذارد. رؤیا بر او حادث میشود. بعدها میتواند تعبیرش را از دیگری بپرسد. اما گاهی فرد خفته میکوشد عمدا خود را از خواب بپراند تا به رؤیا پایان دهد. این کتاب تجسم چنین قصدی درون رؤیایی است که سوژه کتاب و هر یک از ما به خواب میبینیم. ترسیم خطوط کلی تجربهی کارگر مهاجر و پیوندزدن میان این و هرآنچه او را دربر گرفته - چه فیزیکی و چه تاریخی - همان فهم قاطعانهتر واقعیت سیاسی جهان در لحظه کنونی است. این مقوله اروپایی است اما معنایی جهانشمول دارد. موضوع آن «ناآزادی» است. تنها پیوندزدن یک نظام اقتصادی بیرونی با تجربیات درونی آنان که در داماش گرفتارند درک کاملی از این ناآزادی به دست میدهد. درواقع، ناآزادی نهایتاً همین رابطه است. بسیاری از کارگران مهاجر به اروپای شمالغربی از سرزمینهای پیشترمستعمره میآیند - اهالی کارائیب، پاکستانیها و هندیها در انگلستان، الجزایریها در فرانسه، کارگرانی از سورینام در هلند، و غیره. شرایط زندگی و کار آنها عمدتاً به کارگرانی شباهت دارد که از جنوب اروپا میآیند. همان استثمار را تجربه میکنند. اما تاریخ حضور آنها در کلانشهرها (شمال جهان) بخشی از تاریخ استعمار و استعمار نو است. در راستای ارائه دقیقترین تعریف ممکن برای پدیده نوظهور مهاجرت میلیونها دهقان به کشورهایی که هیچ ارتباط پیشینی با آنها نداشتهاند، تمرکز ما اینجا بر مهاجرانی است که از اروپا میآیند. ازهمینروست که هیچ عکس و متنی به بریتانیا، که عمده مهاجرانش از مستعمرات پیشین میآیند، اشارهای مستقیم ندارد. این تمایزی تصنعی است، اما به تمرکز دقیقتر کمک میکند. در میان کارگران مهاجر در اروپا احتمالا دو میلیون زن وجود دارند. بعضی در کارخانجات کار میکنند و بسیاری در خدمات خانگی مشغولند. برای به شایستگی نوشتن از تجربیاتشان، کتابی از آنِ خود لازم است. امیدواریم اینگونه شود. کتاب ما محدود به تجربیات کارگر مهاجر مرد است. کتاب در سال ۱۹۷۳ و نیمه اول سال ۱۹۷۴ نوشته شده است. از آن هنگام تاکنون سرمایهداری با بدترین بحران اقتصادی پس از جنگ دوم جهانی مواجه شده است. این بحران به بیکاری و کاهش تولید انجامیده است. شمار کارگران مهاجر در برخی بخشها پایین آمده است. بنابراین بعضی از آمار موجود در متن ممکن است بهروز نباشند. بااینهمه، وابستگی همیشگی اروپایغربی به میلیونها کارگر مهاجر، حتی در طول بحران، نشان میدهد که ادامه هستی این نظام اقتصادی بدون نیروی کار مهاجر ممکن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.