«تمارض»، تنها نماینده ایران در جشنواره برلین
بافت زنده، غنی و با مناسبات اصیل
محمد وحدانی
1- تمارض، ساخته اول عبد آبست، از آن فیلمهایی است که درست از تیتراژ و سکانس اول، بینندهاش را غافلگیر میکند. بیننده با فیلمی مواجه میشود که منطق معمول دیداری فیلمهای داستانی را ندارد، قواعد متعارف مکانی و علّی در آن رعایت نشده و برعکس سعی شده منطق درونفیلمی دیگری برای صحنهپردازی، تثبیت محل وقوع رویدادها و شیوه لباسپوشیدن شخصیتها و حتی سیر قصه بر فیلم حاکم باشد.
۲- تمارض قصه پسر جوانی است که تصمیم میگیرد شبی را با دوستانش خوش بگذراند. آنشب پسر بههمراه دوستانش به دیدن کسی میروند که قبلا با او آشنا شدهاند. شبنشینی ملانکولیک آنها اما منجر به حوادثی عجیبوغریب میشود. بیننده در حین تماشا از یک طرف درگیر داستانی پرتنش میشود و از سویی دیگر یک تجربه افراطی دیداری و شنیداری را از سر میگذراند. حاصل این دو استراتژی، یکی از بازیگوشترین فیلمهای این سالهای سینمای ایران است. 3- تماشای تمارض به این میماند که قصه دراماتیک و پرتنشی را برای اجرا و بهصحنهآوردن به دست یک متورانسن (metteur en scène) بازیگوش داده باشند و او با یک حساسیت ویژه زیباییشناسانه، مصالح تصویری و صوتیای را که برای بهصحنهآوردن قصهاش داشته (از میزانسن متعارف سینمایی گرفته تا شیوه معمول بازنمایی صدای صحنه) بههم ریخته و با آن بازی کرده باشد. رویکرد اصلی فیلم، سرپیچی از قراردادهای واقعگرایانه سینمایی است. فیلم به شکل رادیکالی صحنهپردازی واقعگرا را حذف میکند و حتی به این ایده «داگویل»ی بسنده نکرده و رنگ اشیا را آبستره و صداها را مدام دستکاری میکند تا عملا هیچ توهمی از واقعگرایی در فیلم نباشد. تصور کنید در حال تماشای قصهای هستید که جلوههای دیداری صحنه، خصوصیات عینی و واقعگرایانه عناصر قصه را تأیید نمیکنند؛ مثلا نقش پیرمرد داستان را مرد جوانی بازی میکند یا یک بازیگر با لباس ثابت نقش سه درجهدار متفاوت را در یک کلانتری بازی میکند. 4- به نظر میرسد این بازیگوشی فقط به جنبههای دیداری و شنیداری خلاصه نشده و داستانپردازِ فیلم با ایجاد «تقارنهای بعید» میان شخصیتهای مختلف فیلم و با یک ایده «شبهتناسخی» در حال ارتباطدادنِ گذشته، حال و آینده آدمهاست. تمارض، اینگونه با اشاره به امکانهای مختلف برای روایت فیلمها، به تجربهای درباره مدیوم سینما شبیه شده است؛ فیلمی که انگار صناعت خودش را هم افشا میکند. 5- از طرفی تمام بضاعت تمارض معطوف به کار با امکانات تازه بیانی سینمایی نشده و یکی از دستاوردهای فیلم بافت زنده، غنی و با مناسبات اصیل و اینجایی شخصیتهاست. بخش عمدهای از فیلم گفتوگوهای برآشوبنده و کنشهای جسورانه چهار شخصیت اصلی است که از نظر دراماتیک مثل یک گلوله برف، بزرگ و بزرگتر میشود تا به نقطه اوج قصه نزدیک شود. دیالوگها پرحسوحال است و دو شخصیت فیلم از نظر منش، جلوههای ظاهری و شیوه درآوردن چنین نقشهایی بهیادماندنیاند، همانطور که فصل پرآشوب و ملانکولیک رقص در خاطر میماند. برای من فصل پایانی تمارض یکی از بهیادماندنیترین فینالهای این سالهای سینمایی ایران است؛ جاییکه ترکیب میزانسن خلاق و سبک دوربینِ «ژوست» و رقصان حمید خضوعیابیانه با همراهی یک موسیقی برانگیزاننده منجر به یک فصل آیینی درخشانِ «به پیشوازرفتن فاجعه» شده است. 6- تمارض در بیمعیاری پذیرش فیلمهای بخش مسابقه جشنواره فجر امسال متأسفانه نادیده گرفته شد؛ فیلم هیجانانگیزی که میتوانست در این روزهای پرشروشور سینمایی، بخشی از پازل سینمای ایران را کامل کند و فیلمی که با پاگذاشتن به یک «حوزه ناامن»، راه سومی را میتواند در سینمای ما باز کند. اگر دو رویکرد باکیفیت این سالهای سینمای ایران، یکی فیلمهای رئالیستی «فرهادی» وار و دیگری میراث کیارستمی باشد، تمارض، عضوی از خانواده کمیابِ گرایش «سینهفیلی» سینمای ایران است که خود را در بدهبستان با سینمای معاصر تعریف میکند. گویی در پی پاسخی درخور به این سؤال است که چگونه میشود قصه پرکششی را تعریف کرد و همزمان انتظارات دیداری و شنیداری بیننده را به چالش کشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.