|

پیوستگی‌های معنادار یک فیلم و یک ساختمان

فروشنده و پلاسکو

نورمحمد فرجی‌نیری

با صبا در چمن لاله سحر می‌گفتم که شهیدان که‌اند این همه خونین‌کفنان «آقای اعتصامی بیایید بیرون، ساختمون داره میاد پایین». با اینکه فیلم فروشنده فرهادی در سال گذشته ساخته شده است، اما در همان ابتدا با یک شوک و هشدار به شخصیت‌های اصلی داستان آغاز می‌شود که از این منظر ارتباط و پیوستگی‌های معناداری را می‌توان بین تم اصلی فیلم فرهادی و فروریزی ساختمان پلاسکو متصور شد، ارتباطی که مبنای اصلی آن به نمایش‌نامه مرگ دست‌فروش آرتور میلر بازمی‌گردد. صحنه اول فیلم از ترک‌برداشتن دیوارهای آپارتمان و به‌هم‌خوردن امنیت جانی شخصیت‌های اصلی فیلم پرده برمی‌دارد؛ ترک‌هایی که به‌واسطه کارکردن یک لودر گودبرداری در همسایگی ساختمان محل زندگی عماد و رعنا ایجاد می‌شود؛ ترک‌هایی که در ادامه از شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی بزرگ جامعه خبر می‌دهد؛ صحنه‌هایی که می‌تواند نوعی هشدار و پیش‌بینی و تداعی‌گر فروریزی ساختمان پلاسکو و آواربرداری‌های آن در یک‌سال بعد باشد. عماد و رعنا که به طبقه متوسط جامعه تعلق دارند، بعد از ناامنی ایجادشده، مجبور می‌شوند به طبقه سوم ساختمان بدون‌آسانسور دیگری مهاجرت کنند که پیش‌تر در آن ارزش‌های اخلاقی خدشه‌دار شده است؛ موضوعی که در آثار آرتور میلر بازگو‌کننده فروپاشی روزافزون اخلاق و مسئولیت‌پذیری در جامعه مدرن و طبقه متوسط است؛ به‌طوری‌که در ایران یکی از نتایج این نبود مسئولیت‌پذیری و افسارگسیختگی را می‌توان به صورت نمادین در فروریزی ساختمان پلاسکو مشاهده کرد. از دهه 40 که سبک ساختمان‌سازی غربی به کشور ما وارد شد، در طول پنج دهه، رشد لجام‌گسیخته شهر‌ها و بلند‌مرتبه‌سازی شدت گرفته و کم‌کم فرهنگ ایرانی- اسلامی ما را کنار زد و در صحنه‌ای از فیلم، نشان می‌دهد که چگونه معماری ایرانی- اسلامی با فرهنگ و اندرونی خاص متعلق به ایران در حصر بلندمرتبه‌ها قرار گرفته و نمی‌تواند نفس بکشد که همه این ساختارها باعث به‌هم‌خوردن تعادل فضايی در کلان‌شهرها شده است. عماد بر بالای پشت‌بام خانه جدید به کارگردان نمایش‌نامه مرگ دست‌فروش می‌گوید: چیکار دارن میکنن با این شهر؟ دلم می‌خواست یک لودر آورد و همه اینها را خراب کرد و دوباره از نو ساخت. کارگردان نمایش‌نامه در پاسخ می‌گوید: همه اینها را یک‌بار خراب کردند و دوباره ساختند که این از آب درآمده. در شهری که تراکم بیش از حد جمعیت و تراکم‌فروشی، امنیت همه شهروندان را هدف قرار داده است، یک ساختمان با 17 مرتبه اسکلت آهنی همچون پلاستیکی ذوب شده و به هوا می‌رود. پلاسکو به‌عنوان اولین ساختمان بلندمرتبه و مدرن که مهم‌ترین مرکز تولید و فروش پوشاک در تهران است، بر اثر آتش‌سوزی فرومی‌ریزد؛ ساختمانی که با دراختیارداشتن 10 تا 15 درصد بازار پوشاک، ترکیبی از فروشندگان، تولیدکنندگان و انبارداران را در خود جای داده بود و این به آن معنی است که زنجیره بزرگی از پوشاک کشور فقط در یک ساختمان متراکم شده بودند و از این منظر نیز می‌توان بین نمایش‌نامه آرتور میلر و دست‌فروشان لباس ارتباط برقرار کرد؛ ارتباط بین ساختارهایی که سبب تمرکزگرایی شدید و تجمع بازارها در دست معدودی از افراد جامعه شده‌اند با آنچه که با عنوان پدیده دست‌فروشی در سال‌های اخیر با آن مواجه هستیم. در مرگ دست‌فروش آرتور میلر، ویلی نتوانسته است شغلی مناسب برای خود دست‌وپا کند، اما علاقه‌ای که به زن و فرزندان خود دارد، باعث می‌شود تا یک فروشنده دوره‌گرد لباس شود و وقتی از همه‌جا رانده می‌شود، دست به خودکشی می‌زند، در ایران نیز همین روند به وضوح قابل مشاهده است، در چند سال گذشته دست‌فروشان با خودسوزی، درگیری، خشونت و... بارها روی خط حادثه بوده‌اند؛ کارگران و فروشنده‌های دوره‌گردی که قربانی سیاست‌های نادرست اقتصادی و بی‌رحمی و بی‌عدالتی نظام سرمایه‌داری شده‌اند. آرتور میلر سخن معروفی دارد که نشانگر مسئولیت‌پذیری انسان مدرن نسبت به جهان پیرامونش است: «ما همه در کشتارهای ویتنام، عراق، افغانستان و... مسئولیم، ما سیاست‌مدارانی را به قدرت می‌رسانیم که به آنها مالیات می‌دهیم و سکوت می‌کنیم، پس دستمان به خون همه مظلومینی آلوده است که سیاست‌مداران ما آنها را به نابودی می‌کشند». پلاسکو فرومی‌ریزد و مرگ دست‌فروش میلر داستان مرگ آن آتش‌نشانی است که بر نیروهای زندگی نظارت و اختیاری ندارد، او تنها وقتی مطرح است که سود می‌رساند و سپس در خلأ رها می‌شود. در پایان نمایش‌نامه، ویلی لومان، فروشنده دوره‌گرد که ساختارهای بی‌رحم نظام سرمایه‌داری هرروز به عقبش می‌راند، در تأمین مایحتاج زندگی ناتوان شده است، اما دست از مبارزه نمی‌کشد، لومان تصمیم به خودکشی می‌گیرد تا پس از مرگش افراد خانواده با پول بیمه او زندگی راحتی داشته باشند و پایان دراماتیک آن لحظه‌ای است که زنش بر بالای تابوتش می‌گوید: «ویلی، من آخرین قسط خانه را دادم، ما دیگر بدهی نداریم، ما آزاد شدیم» و این مرگ همان است که آتش‌نشان‌ها وقتی پله‌های فراری در ساختمان پلاسکو برای نجات نمی‌یابند، با خریدن آتش به جان به آن دست می‌يابند، آنها نیز دیگر قسطی نخواهند پرداخت، آتش‌نشان‌ها بر شعله خرمنی که دیگران پهن کرده‌اند تا جرقه واپسین می‌سوزند و سرخ و لوند بر خار‌بوته خون خویش، شکوفا می‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.