کاربردهای ابررسانایی در علم و پزشکی
چشمانداز فناوریهای سرد در قرن حاضر
مهدی صارمیفر
رسانایی، خاصیتی از مواد است که باعث انتقال انرژی الکتریکی در آنها میشود. این خاصیت در مواد مختلف، یکسان نیست. طلا و نقره رساناهای بسیار خوبی هستند، درحالیکه شیشه و پلاستیک رسانا نیستند. در برابر رسانایی الکتریکی مواد، مانعی هست که مقاومت نام دارد و تغییرات جزئی حرارتی (ترمودینامیکی) و الکترومغناطیسی، روی آن تأثیر میگذارد. بشر همواره به دنبال آن بوده که راههای ارزانتری برای تولید انرژی پیدا کند و یکی از بهترین گزینهها برای کمکردن این هزینه، کشف موادی است که مقاومت کمتری دارند. در برخی از مواد وقتی که به یک دمای خاص برسیم، تغییری در ویژگیهای ماده به وجود میآید که به آن ابررسانایی میگویند. در این حالت، مقاومت الکتریکی از بین میرود، بهطوریکه جریانی که در یک حلقه ابررسانا تولید میشود، سالها بدون تغییر باقی میماند! در ادامه، این فناوری نوین را با هم بررسی میکنیم.
در نیمه دوم قرن نوزدهم، عده زیادی از دانشمندان در پی این بودند عناصری گازی را به حالت مایع درآورند. یکی از پیشتازان این مسابقه، «کایته» فرانسوی بود که توانست برای اولینبار اکسیژن را مایع کند. هدف بعدی هیدروژن بود. سه نفر بهطور جداگانه در اروپا در این زمینه فعالیت میکردند: «اشلوسکی» در لهستان، «کامرلینگ اونس» در دانشگاه لیدن هلند و «سر جیمز دوآر» از انجمن پادشاهی انگلستان که توانست در 1898 هیدروژن مایع تولید کرده و فاتح این مسابقه شود، اما مسئله مهم بهوجودآمده، اندازهگیری دمای هیدروژن در هنگام تبدیل از حالت گازی به حالت مایع بود. طبق پیشگوییهای نظری، این مقدار بین 20 تا 30 کلوین بود، اما دمایی که دماسنجهای الکتریکی (ترموکوپل) نشان میدادند، مقداری بیشتر از این پیشبینی بود. درحالیکه دماسنجهای گازی مقدار واقعی 20 کلوین را نشان میدادند. کشف ابررسانایی درواقع از این مسئله آغاز شد. تا سال 1908 تمام عناصر گازی به حالت مایع درآمده بودند و فقط هلیوم باقی مانده بود. تلاش برای میعان هلیوم مایع از سوی «کامرلینگ اونس» نتیجه داد و دانشمندان با رسیدن به گستره جدیدی از دماها (در حدود چهار، پنج کلوین) اقدام به سنجش خواص مواد در این محدوده کردند. «نرنست» در برلین نشان داده بود که با کمشدن دما، مقاومت فلز باید بهتدریج کاهش یابد تا سرانجام در صفر مطلق بهکلی ناپدید شود. یکی از خالصترین فلزات در آن زمان جیوه بود. بههمیندلیل «اونس» به سراغ اندازهگیری مقاومت جیوه رفت. نتایجی که وی به دست آورد تا دمای چهار کلوین طبیعی بود، اما در پایینتر از این دما، ناگهان مقاومت الکتریکی به حدی میرسید که با دستگاههایی که تا آن روز وجود داشت، قابل اندازهگیری نبود؛ یعنی عملا صفر بود. در سلسلهمقالاتی که «اونس» تا سال 1913 درباره این پدیده منتشر کرد، نام ابررسانایی را روی این پدیده گذاشت و بالاخره، «کامرلینگ اونس» هلندی در سال 1913 بهدلیل کشف خاصیت ابررسانایی، نوبل فیزیک را دریافت کرد. اندازهگیری مقاومت ابررسانا «اونس» برای اندازهگیری مقاومت ابررسانا، ابتدا جریانی را در دو سر یک پیچه برقرار کرد و سپس آن را داخل یک ظرف هلیوم مایع فرو برد تا به حالت ابررسانایی درآید. سپس دو سر پیچه را بههم وصل کرد تا اتصال کوتاه شود. سپس با قراردادن یک قطبنما، هرگونه افت در میعان مغناطیسی تولیدشده از سوی جریان در پیچه را اندازه گرفت. چنین آزمایشی، چندین سال بعد در مؤسسه فناوری ماساچوست در ابعاد بسیار بزرگ انجام شد و پس از دو سال هیچگونه افت جریانی مشاهده نشد. کشفی ناامیدکننده کشف خاصیت ابررسانایی در نخستین مراحل، دانشمندان را مصمم به ساخت منبع لایزالی برای تولید انرژی کرد؛ یعنی ساخت سیمپیچهایی عظیم از ابررسانا برای صرفهجویی در مصرف برق، اما باز هم اونس نشان داد زیادشدن میدان مغناطیسی باعث ازبینرفتن خاصیت ابررسانایی میشود. ماهیت ابررسانایی از زمان کشف خاصیت ابررسانایی تا بیش از نیمقرن پس از آن، هر دهه بهطور متوسط هفت یا هشت نظریه برای توضیح ابررسانایی ارائه میشد، اما همه این نظرات در یک نکته با هم مشترک بودند و آن عدم انطباق با واقعیت بود! اما سرانجام در سال 1957 سه فیزیکدان آمریکایی؛ «باردین»، «کوپر» و «شریفر» در مقالهای که 15 سال بعد (1972) جایزه نوبل فیزیک را برایشان به ارمغان آورد، پدیده ابررسانایی را توضیح دادند. ابررساناهای دمای بالا در دهه 1980 در آزمایشگاه IBM در زوریخ فیزیکدان سوئیسی، «الکس مولر»، به اشتباه پدیدهای را کشف کرد که همپای کشف آتش، از بزرگترین دستاوردهای بشر در تهیه انرژی است. وی سرامیکی را شناخت که در دمای بسیار بالاتری از صفر مطلق، در حدود 70 تا 80 کلوین، خاصیت ابررسانایی از خود بروز میدهد. البته امروزه ابررساناهای سرامیکی ساخته شدهاند که تا بیش از 200 کلوین (حدود 70 درجه سانتیگراد زیر صفر)، خاصیت ابررسانایی دارند. بهاینترتیب همانطور که بشر با بهخدمتگرفتن آتش، فلز را ذوب کرد و از دوران پارینهسنگی به دوران فلز پا گذاشت، بشر امروزی با بهکاربردن ابررساناها در دمای معمولی خواهد توانست گامی عظیم در بهخدمتگرفتن انرژی برای رسیدن به اهداف خود بردارد. امروزه گروههای مختلفی از سرتاسر جهان به دنبال این هستند که بالاخره مادهای را کشف کنند که بتواند در دمای معمولی (300 کلوین) هم خاصیت ابررسانایی داشته باشد. فناوری ابررساناها در ارتباط با ابررساناهای جدید در دمای بالا، تاکنون هیچ کاربرد تجاریای در گستره دمایی که فعلا کشف شده (زیر 200 کلوین) ابداع نشده است. فوریترین کاربرد برای ابررساناهای دمای بالا، ساخت تراشههای فوقسریع است که انقلابی عظیم را در فناوری اطلاعات ایجاد خواهد کرد که با اختراع ترانزیستورها قابلقیاس است. یکی از کاربردهای ابررساناها با توجه به حساسیت آنها به میدان مغناطیسی، اکتشافات معدنی، زمینشناختی و حتی ردیابی زیردریاییهاست. ساخت قطارهایی که با استفاده از خاصیت ابررسانایی، میدان مغناطیسی تولید میکنند که آنها را بالاتر از سطح زمین و بدون هیچگونه اصطکاک با ریل، به حرکت درمیآورد، از معروفترین کاربردهای ابررسانایی است. این قطارها قادرند مسافت بیش از 500 کیلومتر را در کمتر از یک ساعت بپیمایند. بهکاربردن ابررساناها در خطوط انتقال نیرو حتی با احتساب تمام هزینههای سردنگهداشتن ابررسانا، موجب 70 تا 80 درصد صرفهجویی در مصرف برق میشود. بهکاربردن ابررساناها در وسایل تحقیقاتی (مثل شتابدهندهها) و وسایل پزشکی (مثل دستگاه امآرآی) از کاربردهای عادی ابررساناهاست. بهکاربردن ابررساناهای سرامیکی مزیت دیگری هم دارد: برای سردکردن آنها، بهجای هلیوم مایع میتوان از نیتروژن مایع استفاده کرد که بسیار ارزانتر و فراوانتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.