دنیای عجیب زمهریر
ویژگیهای ابرشاره
یکی دیگر از خواص مواد که در دماهای بسیار کم دیده میشود، خاصیت ابرسیالی یا ابرشارگی (Superfluidity) است. ابرشارگی یک فاز است که در دماهای پایین دیده میشود؛ بهطورمثال هلیوم-3 و هلیوم-4 در حالت عادی یک اصطکاک سطحی دارند، اما در دماهای بسیار کم، ویسکوزیته یا گرانروی این مایع به صفر تبدیل شده و در نتیجه مایع میتواند بدون اصطکاک جریان یابد. هلیوم مایع در این حالت میتواند بین ترکها و شکافهای بسیار باریک در ابعاد مولکولی نفوذ کند، از دیوارههای ظرفی که در آن ریخته شده، بالا برود یا اینکه وقتی ظرف محتوی هلیوم مایع را به شدت تکان میدهیم، بیحرکت باقی بماند. ابرشارگی را نخستینبار «پیوتر کاپیتسا»، «جان آلن» و «دن میسنر» در سال 1937 برای هلیوم-4 کشف کردند. ابرشاره نوعی از ماده است که مانند سیالی با ویسکوزیته و آنتروپی صفر رفتار میکند. همانطور که ابررساناها در برابر جریان هیچ مقاومتی از خود نشان نمیدهند، ابرسیالات هم میتوانند بدون هیچگونه اصطکاکی و به طور آزادانه جریان پیدا کنند. ابرسیالات ویسکوزیته و آنتروپی صفر و رسانایی گرمایی بینهایت دارند. یکی از نتایج دیدنی این خواص، این است که اگر یک لوله مویین را در یک ظرف حاوی ابرشاره هلیوم قرار دهیم و آن را گرم کنیم (حتی با تاباندن نور)، هلیوم کمکم از لوله مویین بالا میرود. دومین اثر غیرعادی این است که ابرشاره هلیوم میتواند فیلم یا لایهای از شاره به ضخامت یک اتم تشکیل دهد و محتوی آن از اطراف ظرف بالا رود. جریان لایهای بسیاری از مایعات معمولی مثل الکل یا بنزین به دلیل تنش سطحیشان، از دیوارههای جامد ظرف به بالا میخزند. هلیوم مایع نیز این ویژگی را دارد، اما هلیوم-2 در این حالت به صورت لایهای از مایع اصلی خارج میشود. وقوع این پدیده به دلیل مقدار عددی ویسکوزیته یا گرانروی جریان نیست، بلکه به دلیل مقدار عددی سرعت بحرانیاش است. سرعت بحرانی هلیوم-2، حدود 20 سانتیمتر بر ثانیه است. این سرعت زیاد است، در نتیجه ابرشاره هلیوم میتواند بهآسانی به بالای دیواره ظرف برود و دوباره به پایین و به سطح مایع برگردد. ویژگیهای ابرشارهها از آنجا که تمام اتمهای ابرشارهها در شرایط کوانتومی یکسانی هستند، ویژگیهای منحصربهفردی دارند؛ برای مثال همگی گشتاور یکسانی دارند و اگر یکی تکان بخورد، همگی تکان میخورند. این ویژگی باعث میشود که ابرشاره بدون اصطکاک در کوچکترین ترکها حرکت کند، حتی ابرشاره هلیوم میتواند از اطراف یک ظرف به سمت بالا حرکت کند. این رفتار کاملا مخالف جاذبه، موجب حرکت لایه یا فیلم بسیار نازک از دیواره ظرف است. هدایت حرارتی ابرسیالها بسیار زیاد و شگفتآور است. وقتی به یک سیستم معمولی گرما میدهیم، گرما بهآرامی در سیستم نفوذ میکند، اما در یک ابرشاره، گرما بسیار سریع منتقل میشود، بهطوریکه پدیدآمدن موجهای حرارتی را ممکن میکند. این موجهای ابرسیال، باوجود داشتن ویژگیهای عجیب، میتوانند در فشار معمولی نیز منتشر شوند. پدیده غیرعادی دیگر درباره ابرسیالها، توانایی آنها در فرمولیکردن گردابهاست. اگر یک سطل پر از آب را بچرخانید شکلی شبیه گرداب به وجود میآید که آب در مرکز گرداب با سرعت کمی حرکت میکند و هرچه از مرکز خارج شویم، سرعت بیشتر میشود. در یک ابرشاره گردابهای لحظهای به وجود میآید. تعداد گردابها نیز به ویژگیهای سیال مربوط است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.