تاریخچه مسابقه دسترسی به دماهای بسیار کم
داغترین نتایج سردترین مسابقه دنیا
محمدرضا دستورانی
خواص ابرسیالی و ابررسانایی مواد، در دماهای بسیار کم پدید میآید. تلاش برای دسترسی به دماهای بسیار کم تاریخچه جذاب و پرهیجانی دارد. در اواخر قرن نوزدهم میلادی مسابقه بزرگی بین فیزیکدانان و شیمیدانان بزرگ عصر درگرفته بود؛ مسابقهای برای رسیدن به مایعات جدید با سردکردن گازهای گوناگون. دراینبین هرکس که به روش بهتری برای رسیدن به دماهای پایینتر دست مییافت، میتوانست گازهای بیشتری را به مایع تبدیل کند. نخستین قهرمان این مسابقه «کایته» بود. او برای اولین گام، استیلن را انتخاب کرد و آن را تحت فشار 60 اتمسفر (60 برابر فشار جو در سطح دریا) قرار داد. «کایته» که در حال نگاهکردن به لوله شیشهای حاوی استیلن بود، متوجه مه رقیقی شد. آزمایشهای بعدی او نشان داد آنچه او دیده، میعان استیلن بود، به عبارت دیگر استیلن مایع شد. بنابراین او به روش جدیدی برای میعان گاز رسید. وی با استفاده از این روش توانست در منفی 29 درجه و با فشار 300 اتمسفر، اکسیژن مایع به دست آورد. روز قبل از عید پاک 1877 بود. درحالیکه «کایته» مقالهاش را در اجتماع دانشمندان بزرگ فرانسوی در آکادمی علوم قرائت میکرد، تلگرافی به دست دبیر آکادمی رسید. دبیر آکادمی پس از پایان سخنرانی «کایته» بالا رفت و تلگراف یک فیزیکدان سوئیسی به نام «رائول پیکته» را قرائت کرد: «امروز اکسیژن در فشار 320 اتمسفر و دمای منفی 140 درجه سانتیگراد، به حالت مایع درآمد». اکنون مسابقه شروع شده بود. مشاهده آزمایشهای «کایته» تأثیر زیادی بر یک دانشمند لهستانی با نام «زیگموند فلورنتی فن ربلوسکی» گذاشت. او به محض پایانیافتن تحصیلاتش برای تدریس به دانشگاه قدیمی یاجیلونین در شهر کراکو رفت. این شخص الشوسکی نام داشت و به مایعکردن گازها علاقهمند بود، اما تجهیزات وی بسیار ناقص و قدیمی بودند. «ربلوسکی» دست به کار شد و پیشرفتهترین دستگاهها را به مؤسسه مشهور ابزارسازی دوکرته در پاریس سفارش داد. در 1883 با استفاده از روش «کایته»، اکسیژن مایع بهآرامی در داخل دستگاه آنها میجوشید. آنها با اصلاح تجهیزات کایته اکسیژن مایع را به حالت پایدار درآورده بودند. همکاری آنها حدود شش ماه بیشتر طول نکشید. هرچند مقاله چاپشده در «سالنامه فیزیک و شیمی» به نام هر دو آنهاست، اما آنها دچار اختلاف شدند. «ربلوسکی» دوباره به دانشگاه فیزیک برگشت و «الشوسکی» هم به کارهایش در دانشکده شیمی ادامه داد. درحالیکه هر دو به یک موضوع یعنی «مایعکردن گازها» علاقهمند بودند، اما مثل دو قطب آهنربا از هم دوری میکردند. بین سالهای 1892 تا 1894 «کامرلینگ اونز»، فیزیکدان تجربیکار (آزمایشگر) بزرگ هلندی، با استفاده از چرخههای پیاپی سرماسازی، متیل کلراید، اتیلن و اکسیژن را در فشارهای مختلف، به حالت مایع درآورد. تأسیسات او در دانشگاه لیدن، برجستهترین نمونه دستگاههای سرماسازی در دنیا بودند که تا سال 1926 هم به کار خود ادامه میدادند. از این زمان (اوایل دهه 1890 تا اواسط دهه 1930) این آزمایشگاه، یکی از مشهورترین پژوهشگاههای دنیا در زمینه فیزیک دماهای کم بود. «اونز» پس از میعان این گازها به سراغ هیدروژن رفت. «کایته»، «پیکته»، «ربلوسکی» و «الشوسکی» هر کدام به طور جداگانه ادعا کردند هیدروژن را مایع کردهاند، اما ثابت شد همگی اشتباه کردهاند. به موازات پیشرفتهای آزمایشگاهی، پژوهشهای نظری درباره گازها و مایعات در حال پیشرفت بود. نتایج کارهای دانشمند نظریهپرداز هلندی، «یوهانس دیدریک واندروالس» در سال 1872 در 35سالگی وی، در زمینه پیوندهای بینمولکولی منتشر شد که دستاوردهای تجربی، آنها را تأیید میکرد. در 1895 «هامپسون» از انگلیس و «لینده» از آلمان به طور جداگانه ولی همزمان به روش جدیدی برای میعان گازها دست پیدا کردند. سیستم طراحیشده بهوسیله آنها ساده بود و با استفاده از چند چرخه پیاپی به دماهای پایین دسترسی پیدا میکردند. در اوایل سپتامبر 1894 تایمز چاپ لندن مقالهای از «سرجیمز دوار» از انستیتوی پادشاهی لندن چاپ کرد با موضوع «مایعکردن هیدروژن». مقاله تایمز با این جملات آغاز میشود: «سرجیمز از اعلام اینکه هیدروژن مایع را در ظروف خلأ خود به طور پایدار تولید کرده، پرهیز میکند و اظهارنظر قطعی دراینکه جز هیدروژن مایع چه چیز دیگری میتواند در ظروف باشد، نامیسر است». پروفسور «سرجیمز دوار»، فارغالتحصیل دانشگاه ادینبورو در رشته شیمی و عضو برجسته انستیتو پادشاهی بریتانیا بود. او اولین کسی بود که اکسیژن را در انگلستان مایع کرد و به طور مداوم پیگیر پیشرفتهای فیزیک دمای سرد در اروپا بود. «دوار» با اختراع ظرف خلأ توانسته بود اکسیژن و سایر گازهای مایعشده را به حالت پایدار درآورد؛ کاری که در آن زمان بسیار سخت بود. «دوار» توانست در ماه می 1898، حدود 20 سیسی هیدروژن مایع تولید کند. اندازهگیریها نشان میداد چگالی ماده مایعشده با چگالی مورد انتظار هیدروژن کاملا همخوانی دارد. اکنون آخرین گاز مایعنشده باقی مانده بود؛ گاز هلیوم. هلیوم در سال 1871 کشف شد. «لرد کلوین» با جمعبندی کارهای «کیرشهوف»، «بونسن»، «یانسن»، «فرانک» و «لایکهر» در زمینه طیفسنجی گاز رقیقی که در تاج خورشید پیدا شده بود، کشف هلیوم را در انجمن پادشاهی اعلام کرد. چهار نفر در جبهه مقدم برای مایعکردن هلیوم بودند: «رمزی»، «سرجیمز دوار»، «الشوسکی» و «کامرلینگ اونز». آنها با روشهای مختلف تا دمای 9 کلوین رسیده بودند، اما هلیوم همچنان به صورت گاز باقی مانده بود. کارهای نظری عددی بین پنج کلوین تا شش کلوین را نشان میداد. به نظر میرسید با دستگاههای فعلی که همگی از ایده «کایته» استفاده میکردند، رسیدن به این دماها عملا غیرممکن باشد. در 9 جولای 1908، دوار مقالهای به نام «نقطه حضیض دما» منتشر ميكند و دشواریها و رنج و عذابهایی را که در این راه پیشِرو داشت، تشریح میکند و در پایان ذکر میکند با داشتن صد تا 200 لیتر هلیوم گازی خالص، خواهد توانست هلیوم مایع تولید کند. اما در زیر مقاله در پانوشت سردبیر این جمله ذکر شده بود: «پروفسور کامرلینگ اونز در تاریخ 9 جولای 1908 هلیوم را مایع کرد». این جمله سردترین مسابقه گرم تاریخ علم بشری را پایان داد، برنده «کامرلینگ اونز» از دانشگاه لیدن هلند. بعد از این شکست، «دوار» دیگر نتوانست کمر راست کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.