۸۰ سال تلاش بینتیجه برای تولید «هیدروژن فلزی»
رؤیای فیزیکدانها برای ابررسانایی در دمای معمولی
فاطمه کاظمی
در هفتههای اخیر، رؤیای تولید هیدروژن فلزی پررنگتر از گذشته شده است. گرچه بالغ بر 80 سال قبل، دانشمندان وجود «هیدروژن فلزی» را پیشبینی کرده بودند، اما تلاشها برای دستیابی به نمونهای پایدار، هرچند کوچک و آزمایشگاهی از این ماده، تاکنون به هیچ نتیجهای نرسیده است. هرچند محققان توانستهاند هیدروژن فلزی را به طور اتفاقی و کوتاه در آزمایشگاه تولید کنند، اما هنوز پرسشهای بسیاری درباره ماهیت واقعی این ماده مطرح میشود. درحالیکه هنوز هیچ آزمایشگاهی نتوانسته هیدروژن فلزی جامد پایدار را در مقیاس زیاد در آزمایشگاه تولید کند، اما دانشمندان همچنان تلاش میکنند که با ساختار پیچیده این عنصر و همچنین خواص و کاربردهای احتمالی آن بیشتر آشنا شوند. اگر این رؤیای دانشمندان عملی شود، انتظار داریم هیدروژن که فراوانترین عنصر جهان است، در وضعیت فلزی خود به یک «ابررسانا» تبدیل شود که پایداریاش را حتی در دمای اتاق هم حفظ کند. اگر چنین رؤیایی محقق شود، دروازههای تازهای به روی علم و فناوری باز خواهند شد. در ادامه با «هیدروژن فلزی»، خواص و کاربردهای آن بیشتر آشنا میشویم.
اکتبر سال گذشته میلادی، «آیزاک سیلورا» (Isaac Silvera)، یکی از استادان فیزیک دانشگاه هاروارد، جمعی از همکاران خود را دعوت کرد که از پشت میکروسکوپ آزمایشگاهش، چیزی را تماشا کنند که به ادعای او تاکنون وجود آن در هیچکجای کیهان به تأیید تجربی نرسیده است: «مشاهده گذار ویگنر-هانتینگتون به هیدروژن فلزی». وی نتیجه پژوهشهای خود را در نشریه «ساینس» (Science) نیز منتشر کرده است. گفتنی است بالغ بر 80 سال پیش، «یوجین ویگنر» و «هیلارد هانتینگتون»، فیزیکدانان دانشگاه پرینستون، پیشبینی کرده بودند که تحت فشارهای بیش از ۲۵ گیگاپاسکال (یعنی بیش از ۲۰۰ برابر فشاری که به کف گودال ماریانا، عمیقترین گودال زمین در اقیانوس آرام وارد میشود)، اتمهای جامد هیدروژن، به «هیدروژن فلزی تبدیل» میشوند. البته منظور از این گفته آن نیست که اتمهای هیدروژن به اتمی دیگر تبدیل میشوند و ماهیت شیمیاییشان تغییر میکند، بلکه منظور آن است که خواص شیمیاییشان تغییر میکند و دارای خواص فلزی میشوند، که از آن جمله میتوان به بازتابندگی و رسانایی بالا اشاره کرد. در این حالت مقاومت جسم در برابر جریان الکتریکی صفر میشود و این پدیده «ابررسانایی» نام دارد. معمولا مواد ابررسانا در دماهای فوقالعاده پایین، پایدار هستند و به همین کاربردشان امروزه به معدودی حوزههای تخصصی (از قبیل شتابدهندههای ذرات و تجهیزات ویژه پزشکی) که به سیمپیچهایی بسیار کارآمد برای تولید میدانهای مغناطیسی قوی نیاز دارند، محدود میشود، اما برخی دانشمندان پیشبینی میکنند که شکل فلزی هیدروژن، در دمای اتاق نیز خواص ابررسانایی از خود بروز دهد. هیدروژن سادهترین و اولین عنصر جدول تناوبی عنصرها و فراوانترین عنصر جهان است. بنابراین به نظر میرسد میتوان ساختار آن را به سادگی و آسانی درک کرد زیرا این عنصر یک الکترون دارد. هرچند ساختار هیدروژن در دمای معمولی بسیار ساده است، اما باید در نظر داشت در فشار زیاد، ساختار فیزیکی هیدروژن بهسرعت پیچیده و غیرقابل درک میشود. در دمای اتاق و فشار جو، هیدروژن یک گاز است، اما همانند دیگر مواد، تغییر شرایط میتواند باعث تبدیلشدن آن به شکلهای دیگر ماده مثل جامد یا مایع شود. اگر درجه حرارت بسیار کم شود و هیدروژن بسیار فشرده شود، هیدروژن گازی به هیدروژن جامد تغییر شکل میدهد. حال اگر این هیدروژن فشردهشده را کمی حرارت دهیم، به مایع تبدیل میشود. اگر هیدروژن در معرض شرایط شدیدتری نسبت به شرایط گفتهشده در بالا قرار بگیرد، از نظر تئوری، میتواند به فلز تبدیل شود. همه فلزات در یک ویژگی با هم اشتراک دارند که آن هم رسانایی الکتریکی است. الکترونهای آزاد موجود در یک فلز، میتوانند جریان برق یا الکتریسیته را در یک جسم عبور دهند. دانشمندان میگویند میتوان با فشردن زیاد و شدید هر مادهای، آن را به فلز تبدیل کرد. هماکنون دانشمندان به دنبال آن هستند که از هیدروژن یک سوپ غلیظ از الکترونهای شناور در حال گردش درست کنند؛ چه در حالت مایع باشد یا جامد! دانشمندان ادعا میکنند که هیدروژن فلزی در حالت جامد، میتواند همانند یک ابررسانا رفتار کند. ابررسانا مادهای است که الکترونهای آن میتوانند بدون ازدستدادن انرژی، جریان پیدا کنند. تمام ابررساناهای شناختهشده در دمای بسیار پایین عمل میکنند که یک اشکال بزرگ برای آنها محسوب میشود. فیزیکدانان نظری گمان میکنند که هیدروژن فلزی میتواند در دمای اتاق نیز همانند ابررساناها رفتار کند. دستیابی به ابررسانایی که در دمای اتاق هم کارآمد باشد، یکی از اهداف مهم فیزیک است، چراکه میتواند باعث صرفهجویی زیادی در مصرف انرژی شده و پیشرفتهای گستردهای در انتقال و ذخیره انرژی ایجاد کند. اگرچه فیزیکدانان مدتهاست که سد ۲۵ گیگاپاسکالی ویگنر- هانتینگتون را شکستهاند و به فشارهای شدیدتری دست پیدا کردهاند، اما با درک بهتر خواص کوانتومی ماده، به این نتیجه رسیدهاند که برای دستیابی به «گذار ویگنر- هانتینگتون» (از هیدروژن اتمی به هیدروژن فلزی)، به فشارهایی فوقالعاده بیشتر، مابین ۴۰۰ تا ۵۰۰ گیگاپاسکال نیاز داریم. این در حالی است که فشار هسته زمین، چیزی حدود ۳۶۰ گیگاپاسکال است. یکی از نکات جالب درباره سیاراتی مانند مشتری و زحل این است که میدان مغناطیسی قدرتمند و شدیدی دارند، بههمیندلیل دانشمندان انتظار دارند که لایهای از هیدروژن فلزی در آنها وجود داشته باشد. گفتنی است هیدروژن فراوانترین عنصر تشکیلدهنده این سیارات است و با توجه به اینکه مقدار هیدروژن در این سیارهها، دههابرابر مقدار هیدروژن در زمین است، میتوان تصور کرد که در عمقی مشخص از این سیارات، هیدروژن فلزی وجود داشته باشد، اما پیداست که تحقق چنین وضعیتی روی زمین، نیازمند روشها و شیوههای خاصی است. گرچه تلاشهای فیزیکدانان برای تولید هیدروژن مایع عملا به ثمر نشسته است، اما تولید هیدروژن جامد و از آن فراتر، هیدروژن فلزی، با دشواریهایی نهفقط در فرایند استحصال، بلکه در فرایند راستیآزمایی هم مواجه است؛ مثلا «سیلورا» و همکارش «رانگا دایاس» که مدعی تولید نخستین نمونه آزمایشگاهی هیدروژن فلزی شدهاند، صرفا از روی میزان زیاد بازتابندگی نمونه (بالغ بر ۹۰ درصد) به این نتیجه رسیدهاند، نه کسب اطمینان کافی از جامدبودن آن. اگر این نمونه حقیقتا هیدروژن فلزی باشد، طبق پیشبینیها باید «شبهپایدار» (metastable) هم باشد؛ یعنی حتی پس از رفع فشار وارده، همچنان وضعیت فلزی خود را حفظ کند، درست مثل الماس که پس از خروج از عمق معادن نیز کماکان الماس میماند، اما «سیلورا» و «دایاس» از بیم ازدسترفتن نمونه، آن را همچنان در فشار ۴۹۵ گیگاپاسکال نگه داشتهاند. این دو پژوهشگر، برای تولید این نمونه، از یک «گیره الماس» استفاده کردند. الماس از سختترین ترکیبات طبیعت است و میتوان با اطمینان از پایداری آن، از آن برای اِعمال فشارهای بسیار زیاد به نمونههای آزمایشگاهی استفاده کرد، اما از آنجا که نمونه «سیلورا» و «دایاس» یک نمونه گازی بود و امکان داشت در فشارهای زیاد، به خلل و فرج دو فک بلوری «گیره» الماسی نفوذ کند، تصمیم بر این شد که از الماس مصنوعی با اندود آلومین (یا اکسیدآلومینیوم) برای اعمال فشار و یک واشر نگهدارنده فلزی برای کنترل نمونه استفاده شود. آنها نوک الماسها را به روشی خاص صیقل دادند و بهجای تاباندن یک لیزر قوی و متمرکز برای نظارت بر روند تحول نمونه (که ممکن بود لرزشها و ترکهایی در ساختار گیره و واشر ایجاد کند)، از یک لیزر ضعیف فروسرخ استفاده کردند. این نوآوریها البته به قیمت افت دقت محاسبه هم تمام میشد. اندود آلومین چهبسا تحت فشارهای بالا به نمونه هیدروژن وارد شود و بر خلوص آن تأثیر بگذارد. در فشارهایی بالاتر از ۴۰۰ گیگاپاسکال، هیدروژن کدر میشود و دیگر نمیتوان تأثیر افزایش فشار (و حتی مقدار دقیق فشار) اعمالشده بر آن را مستقیما محاسبه کرد، بههمیندلیل نمیتوان از کنار چنین احتمالاتی بهسادگی گذشت. بااینهمه، «سیلورا» و «دایاس» مدعیاند که مقایسه بازتابندگی نمونه نهایی با واشر پیرامون آن قبل و بعد از کدرشدگی هیدروژن، نشان میدهد که در این روند، نمونه همچنان خالص باقی مانده و درجه خلوص آن تغییر نکرده است. بااینحال، تا تأیید نهایی تولید نخستین نمونه هیدروژن فلزی، دو گام ضروری باقی است: یکی تکرار آزمایشهای مشابه تحت شرایط مختلف و دیگری رفع فشار از نمونه و کسب اطمینان از شبهپایداری و ابررسانایی آن در دمای اتاق. تنها پس از آن است که میتوان آیندهای سراسر نویدبخش را برای هیدروژن فلزی و کاربردهایش متصور بود. از آنجا که انرژیهای هنگفتی برای تولید مقادیر اندکی هیدروژن فلزی صرف میشود، تبدیل همین مقدار اندک از هیدروژن فلزی به هیدروژن مولکولی میتواند به آزادسازی مقادیر هنگفتی انرژی بینجامد که حتی در مقایسه با بهینهترین سوختهای موشکی امروزی، حدود 3.5 برابر بهینهتر خواهد بود.
اگر معلوم شود که هیدروژن فلزی جامد، در دمای اتاق هم ابررساناست و بتواند شکل فلزی خود را همچنان حفظ کند، میتواند انقلابی در عرصه تکنولوژی و الکترونیک ایجاد کند. در این حالت میتوان از آن براي كاهش مصرف انرژی استفاده کرد و بهاینترتیب مصرف جهانی برق را کاهش داد. همچنین ممکن است باعث کارآمدی بیشتر قطارهای مغناطیسی، پیشرفتهای تکنولوژیکی در فناوریهای هستهای، ابرکامپیوترها و موارد بسیار دیگری از این دست شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.