درباره چیستی و چرایی اختلالات شناختی
اختلالاتی که ماندگار نیستند
سیدوحیدشریعت. عضو کمیته علمی کنگره اختلالات خلقی
حتما شما هم خیلیها را ديدهاید که از ضعف حافظه شکایت دارند. از اینکه چیزهای زیادی را فراموش میکنند و با نگرانی یا گاه بهشوخی میگویند «فکر کنم دارم آلزایمر میگیرم!». متخصصان روانپزشکی و نورولوژی هم هرروزه با تعداد زیادی از این افراد روبهرو میشوند که از همین موضوع شکایت دارند. اما در بررسی دقیقتر حافظه مشخص میشود مشکل مهمی در فرایندهای مغزی بهخاطرسپردن دادهها وجود ندارد، یعنی این افراد هم اگر شرایط فراهم باشد، بهخوبی بقیه میتوانند اطلاعات را در مغز ثبت کنند و بهموقع هم به یاد بیاورند. بنابراین این شکایت تفاوتی بنیادین با زوال عقل یا فراموشی ناشی از آسیب به مغز دارد و تقریبا هیچ ارتباطی با بیماریهایی مثل آلزایمر ندارد. پس مشکل چیست؟ خب، اینجا لازم است توضیح بیشتری درباره سایر عملکردهای شناختی غیر از حافظه دهیم. عملکردهایی مثل توجه و تمرکز، زبان، تواناییهای ادراکی، عملکردهای اجرائی و بالاخره «حافظه کاری» (working memory). به مجموعه همه این عملکردهای مغز که باعث میشوند بتوانیم خودمان و محیطمان را بشناسیم و با آن ارتباط برقرار کنیم، «شناخت» گفته میشود. اختلال در هر کدام از این عملکردها میتواند باعث آسیبدیدن آگاهی ما از خود و محیط پیرامونمان شود. تغییر در توجه از مهمترین تغییراتی است که در این اختلالات اتفاق میافتد و منجر به بروز مشکل میشود. مثالی که در آغاز بحث درباره فراموشی زده شد هم درواقع مربوط به فردی است که در توجه مشکل دارد. مشکل در توجه میتواند به دلایل مختلفی باشد، ولی یکی از شایعترین علل آن اشتغال ذهنی است؛ اشتغال ذهنی با گرفتاریها و مشکلات زندگی یا مسئولیتها و تعهداتی که داریم. این اشتغال ذهنی بخشی از ظرفیت محدود و ارزشمند توجه ما را به خود مشغول میکند و باعث میشود نتوانیم در موقع مناسب به همه اجزایی که در ذهن داریم فکر کنیم و آنها را به یاد بیاوریم. زندگی روزمره شهری ما امروزه با اشتغالات ذهنی فراوانی همراه است که باعث میشود لازم باشد فرد همزمان به چندین موضوع مختلف توجه کند. حال وضعیتی را تصور کنیم که یک موضوع مهم تازه هم به این اشتغالات اضافه شود. نتیجه بسیار محتمل این داستان بروز فراموشی (البته به دلیل مشکل در ظرفیت توجه) در امور روزمره این فرد است. بسیاری از بیماریهای سیستم عصبی مرکزی و از جمله بیماریهای روانپزشکی میتوانند روی شناخت و تواناییهای شناختی ما تأثیر بگذارند. بیماریهای خلقی هم همینگونه هستند. افسردگی و شیدایی هر دو میتوانند به شکل قابلتوجهی شناخت را تغییر دهند. توجه که در بالا هم به آن اشاره کردیم در هر دو اختلال مختل میشود. بنابراین حواسپرتی و بیدقتی یکی از علائم شایع در اختلالات خلقی است. اما مشکل شناخت در زمینههای دیگری از اختلالات خلقی هم وجود دارد که مایلم در اینجا به اختلال در «عملکردهای اجرائی» اشاره کنم. منظور از «عملکردهای اجرائی»، توانایی فرد برای انجام یک کار نسبتا پیچیده است. این مراحل شامل موارد زیر است: بررسی راهکارهای موجود (حل مسئله) و انتخاب بهترین راهکار (برنامهریزی)، اجرای مرحلهبهمرحله کار، پایش آن در حین اجرا، توقف اجرای کار در جایی که لازم است (مهار) و تغییر در راهکار اجرا در صورت بروز مشکل (انعطافپذیری). یعنی از اول تا آخر کار را باید برنامهریزی و نظارت و مدیریت کند. این توانایی در بیماران مبتلا به اختلالات خلقی هم دچار آسیب میشود. بنابراین انجام کارهای پیچیده و تصمیمگیریهای مهم میتواند به چالشی قابلتوجه تبدیل شود و اشکالات مهمی در آن ایجاد شود. البته شدت این مشکل در شرایط مختلف و بسته به شدت بیماری و حتی نوع بیماری، از اختلالی خفیف تا بسیار شدید و ناتوانکننده میتواند متفاوت باشد. اما نکته مهم و تعیینکنندهای که وجود دارد این است که این اختلالات عمدتا ماندگار نیستند و با درمان، بسیاری از اختلالات شناختی ایجادشده برطرف میشود و فرد میتواند در اکثر موارد به سطح عملکرد قبلی خود برگردد. البته برخی از موارد که شدت بیشتری دارند نیاز به درمانهای تخصصیتر «بازتوانی شناختی» دارند که به صورت تخصصی روی عملکردهای مختلشده تمرکز میکنند. البته این حوزه بازتوانی شناختی هنوز جوان است و راهکارهای بهخوبی تدوینشده و همچنین دادههای کافی برای اثربخشی آن در اختلالات خلقی وجود ندارد. بنابراین این نکته و محدودیتهای موجود را باید در هرگونه توصیه درمانی یا انتظار از درمان در نظر داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.