دل پردرد قشقایی
لیلی فرهادپور
سالن تازهمرمتشده قشقایی تئاترشهر، این روزها پر از درددل است. پر از چشمان نمناکی که یک «چرا»ی بزرگ در آن برق میزد: «چرا در این دنیای بزرگ جایی برای آنها نیست؟» چون آنها ما نیستند؟ چون دیگری هستند؟ کیوکی (چهوقت و چهکس) آنها را با ما و ما را با آنها غریبه کرد؟ و... این روزها دو نمایش در این سالن در حال اجراست. دو نمایش در ژانر تئاتر ورباتیم (Verbatim theatre). یکی درباره کارتنخوابها و دیگری درباره پناهجویان. تئاتر ورباتیم، گویا شیوهای استوار بر تئاتر مستند است که ریشههایش را باید در فرضیات و نظریات اروین پیسکاتور (۱۸۹۳-۱۹۶۶) کارگردان شهیر آلمانی و مبدع تئاتر روایی، (قبل از برشت) جست. تئاتر ورباتیم تئاتری است درباره مردم ستمدیده و بهحاشیهراندهشدگان در جامعه. با بالاگرفتن معضلات مرتبط با پناهندگان و همچنین فقر و بیعدالتی و جنگ در دنیای امروز بعد از 11 سپتامبر، این تئاتر در دنیا دوباره جایگاه خود را یافت. تئاتر ورباتیم از دل مصاحبهها با آدمهای واقعی و درباره آنچه بر سرشان آمده است درمیآید. معنای تحتاللفظی ورباتیم یعنی کلمهبهکلمه و از اینجا ناشی میشود که دراماتورژ یا نویسنده همچون یک مستندساز به جمعآوری اطلاعات دقیق و مستند میپردازد و کلماتی را که مردم در طول مصاحبه یا تحقیق برایش تعریف کردهاند، ضبط یا رونویسی میکند (حتی گاهی از سندها و گزارشها، فیلمها و اخبار رسمی و موجود در شبکههای مجازی برای کار خود بهره میبرد) و هرچه یافته پیاده میکند و با طراحی نمایشی برای آن، دیالوگهای بازیگرانش را با وفاداری کامل به واقعیت ضبطشده، مینویسد و تئاترش را میسازد. علمای ترجمه معتقدند که نمیتوان ورباتیم را ترجمه کرد، اما با کمی تسامح میتوان اسم این نوع تئاتر را گذاشت: تئاتر مستند مبتنیبر گفتوگو! در چندسال اخیر، نمونههایی از اینگونه اجرا در ایران دیده شده است؛ دو تجربه «همطناب» و «همهوایی» از مهین صدری و «احساس آبی مرگ» سجاد افشاریان و امین میری که هرکدام تأثیرات خاص خود را بر مخاطب گذاشتهاند، حتما چند نمونه دیگر هم وجود دارد که من در یادم نیست. اکنون دوباره سجاد افشاریان و امین میری تجربهای ورباتیم در کنار هم داشتهاند که در برخی جهات حتی موفقتر از «احساس آبی مرگ»شان است که درباره در انتظار اعدامیهایی بود که زیر 18 سال مرتکب قتل شده بودند. اینبار این دو به سراغ کارتنخوابها رفته و نمایش «شلتر» (خانه امن به نویسندگی ساناز بیان) را به وجود آوردهاند؛ البته نه از بعد از آن گزارش گورخوابی که مستمسکی شده بود برای لایکگیران شبکههای مجازی و هیجانزدگی برخی از مثلا هنرمندان که یا بگیریم و ببندیم یا بدویم و مشکل گورخوابی را حل کنیم، نه! دغدغه این دو از جنس شکمسیری و پشت دنیای مجازی در صفحه سیاه موبایل و لپتاپ نشستن نیست. امین و سجاد و گروهشان دو سال تحقیق کردند. امین میری در بروشور کارش چنین توضیح میدهد: «شلتر»؛ حاصل لحظات سخت، تلخ و طاقتفرسا و خاطرات خوب و بد در این دو سال بوده است. حاصل مقاومت و صبر و تحمل فشار روحی بسیار بالای گروهی که تلاش کردند، خواستند و ماندند. حاصل گروه تحقیقی که با جانودل و با همه وجود وقت، انرژی و روحشان را گذاشتند تا جامعترین تحقیقات و پژوهشها را داشته باشیم. «شلتر» حاصل گروهی همدل و یکدل و دغدغهمند بوده که اکنون روی صحنه میرود». امین میری و سجاد افشاریان در بروشور خود از خیلیها تشکر کردند؛ از دکتر لیلا ارشد گرفته تا نغمه ثمینی و از انجیاوهای «خانه خورشید»، «طلوع بینامونشانها»، «پایان کارتنخوابی»، «تولد دوباره» گرفته تا بهزیستیها و همچنین از نازنین سهامیزاده و گروه اجرائی نمایش مستند «مانوس» یعنی نمایش ورباتیم دیگری که در همین سالن قشقایی اجرا میشود. «مانوس» به نویسندگی لیلا حکمتنیا و کیوان سررشته، روایت مستندی است از پناهندگی با تمرکز بر پناهجویان ایرانی محبوس در جزایر دورمانده آنسوی آبها. نازنین سهامیزاده؛ طراح و کارگردان این نمایش، سال گذشته نمایش «چشم در برابر چشم» را روی صحنه برد که آنهم نوعی ورباتیم بود درباره اسیدپاشی و خاطرات آمنه و براساس کتابش. البته کار جدید نازنین براساس مصاحبه صرف بود که یکسالونیم تحقیق یکنفس را پشتسر خود داشت؛ تحقیق مفصل درباره سوژههایی که دست هیچکس به آنها نمیرسد. گفتوگو با کسانی که کیلومترها از ما دور افتادهاند. نازنین آه سنگینی میکشد و میگوید: «این نمایشنامه بدون هیچ دخلوتصرفی حاصل مصاحبه با افراد حقیقی در کمپهای مانوس و نائورو است».این مقال جا ندارد که اسامی همه بازیگران این دو نمایش را بنویسم. در نمایش شلتر چند بانوی بهبودیافته (کارتنخواب سابق) هم بازی میکنند، ولی باور نمیکنید که چقدر بازیگران این دو نمایش باورپذیر هستند، انگارنه انگار که بازیگرند. باورشان میکنید و وقتی بعد از ديدن هرکدام از این دو نمایش با چشمان گریان میروید که به آنها خستهنباشید بگویید، میبینید دست در گردن هم مویه میکنند، چراکه خود نیز باور کردهاند که آنها شدهاند، دیگری شدهاند و خود را فراموش کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.