شکلهای زندگی: ضدموقعیت یونسکو، بهمناسبت انتشار آثاری از اوژن یونسكو
بیهودگی و زبان در نمایشهای یونسکو
نادر شهریوری (صدقی)
اوژن یونسکو مرد غمگینی بود، شاید به همیندلیل طنزنویس بزرگی بود، او که به پوچگرایی شهرت دارد، تلقی ویژهای از پوچی ارائه میدهد که با تلقی رایج تفاوت دارد. معمولا پوچی، زیستن در جهانی تعبیر میشود که همه معانی خود را از دست داده است، اما پوچی به نظر یونسکو میتواند زیستن در جهانی باشد که انسان را از خود بیگانه کرده است و او را در «ضدموقعیت» قرار داده است: انسانی که در «ضدموقعیت» گرفتار آمده است با موقعیت خود تطابق ندارد. ازاینرو، ایدهها، سخنان و رفتارهایش نامعمول و مضحکه میشود. نمایش این نوع پوچی از نظر یونسکو یعنی مضحکهای سرشار از قهقهه و جنون. «صندلیها» از مشهورترین نمایشهای یونسکو نمونهای از این نوع نمایش است: در برجی مدوّر واقع در یک جزیره، زوجی سالمند زندگی میکنند، پیرمرد نودوپنجسال دارد و زن سالمند نودوچهار سال دارد، آنان منتظر ورود گروهی از مهمانان متشخص، محترم و در راسشان امپراتور هستند که به آنجا دعوت شدهاند. پیرمرد آنها را دعوت کرده تا به پیامش گوش بدهند، او میخواهد تجربه سالهای طولانی از زندگی خود را در قالب پیامی به نسلهای بعد از خود انتقال دهد. بههمیندلیل از قبل تدارک سخنرانی دیده و از یک سخنران دعوت کرده است تا بهتر بتواند پیام خود را انتقال دهد. پیرمرد میخواهد با این پیام خود را جاودانه سازد، او که بنا بر گفته خود بسیار رنج کشیده و بسیار چیز یاد گرفته است میخواهد با شعار «یک حقیقت برای همه»، «جهان را نجات دهد».1 زوج سالمند که از مدتها پیش به انتظار چنین روزی بودند از قبل صحنه را با تعداد زیادی صندلی پر کردهاند تا مدعوین را در آن جای دهند. بهتدریج مهمانان از راه میرسند و جمعیت زیادتر و زیادتر میشود اما آنها نه دیده میشوند و نه صدایشان شنیده میشود. بر روی صحنه تنها پیرمرد و پیرزن هستند که با شتاب به اینطرف و آنطرف میروند تا جا را برای نشستن جمعیتی که دیده نمیشود فراهم کنند. «پیرزن: ... یهکم صبر کنید... سیوسهتا دست که ندارم. پیرمرد: عرض کردم که جا براتون گیر میآرم! عصبانی نشید! از این طرف، از این طرف نه. از این طرف مواظب باشید... اوه دوست عزیز... دوستان عزیز» سرانجام شخص امپراتور از راه میرسد و در پی آن صحنه برای حضور سخنران آماده میشود. سخنران میآید، او شخصیتی واقعی است و دیده میشود. «پیرمرد: ایناهاش! پیرزن: [با نگاه سخنران را دنبال کرده و همچنان دنبال میکند] خودشئه. اون وجود داره، با گوشت و پوست و استخون. پیرمرد: [با نگاه سخنران را دنبال میکند] اون وجود داره. واقعا خودشه، رویا نیست. پیرزن: رویا نیست. بهت گفته بودم که»2. پیرمرد که تلاشهای خود را منجر به نتیجه میبیند، خوشنود از آنچه مطابق برنامهاش پیش رفته، مطمئن است که سخنران پیامش را به گوش همه میرساند. بنابراین دیگر انگیزهای برای زندهبودن ندارد و بههمراه زنش خود را به دریا پرت میکند تا بمیرد. سخنران که از بدو ورود شاهد دو خودکشی بوده است خود را در موقعیتی غیرقابل پیشبینی و به یك تعبیر «ضدموقعیت» میبیند و گیج میشود. بنابراین اولین تلاش سخنران آن میشود كه خونسردی خود را حفظ كند تا بر بلاتكلیفیاش فائق آید. سخنران كه بهجای جمعیت با تعداد زیادی صندلی روبهرو شده است در ابتدا تلاش میكند حرف بزند، اما فقط میتواند صداهای نامفهوم از خود درآورد، چون او كرولال است، این وضعیت همچون نمایشهای یونسكو هم خندهدار است و هم دردناك، درواقع مضحكهای است كه تماشاگر حساس را در همان حال كه به قهقهه وامیدارد به آستانه جنون نیز میكشاند. آنچه در یونسكو اهمیتی امروزین- معاصر- دارد بیاعتمادی او به «زبان» است. به نظر او زبان كاركرد كلاسیك خود در جهانِ ازخودبیگانه كنونی را از دست داده و به وسیلهای برای «عدم ارتباط» بدل شده است. زیرا واژهها از معانی تهی گشتهاند. آنها تكراری و فاقد تحرك شدهاند و همه تلاش میكنند تا مانند دیگران سخن بگویند. در این شرایط دیگر كسی نمیاندیشد. یونسكو این عمل را فاجعه زبان مینامد. نمایشنامه مشهور او «آوازهخوان طاس» بر همین مضمون تأكید میكند، عنوان نمایش در ابتدا گمراهكننده است زیرا هیچ آوازهخوانی در نمایش وجود ندارد؛ نه طاس و نه مودار، اساسا نمایش تقلیدی مضحكه از خودآموز زبان خارجی است.* آنچه در خواننده شوك ایجاد میكند تكرار بدیهیات كلیشهای عبارات و جملاتی است كه اساسا واژگان و عبارات را از مضامین خود تهی میكند. زبان در این شرایط وسیلهای اجتماعی برای تفاهم و گفتوگویی واقعی نمیشود بلكه بدل به بیان حقایق بدیهی و واضح میشود. بدیهیاتی از قبیل غذا خورده میشود، آب نوشیده میشود، سقف در بالای اتاق قرار دارد و... اس و اساس این ضدنمایش را كه بیشتر به آموزش صوری كتب زبان شبیه است تشكیل میدهد. «نخستین گفتوگوی میان آقا و خانم اسمیت فیالواقع یادآور كتب آموزش زبان است، چراكه خانم اسمیت در همان حال كه رفو میكند برای شوهرش شرح میدهد كه شام چه دارند، كجا زندگی میكنند... دختر آنها هلن و پگی نامیده میشود. او كدبانوی باسلیقه است... ماست برای معده، كلیه، آپاندیسیت و عروج عالی است.»3 ناتوانی نهایی و یا شكست مفتضحانه زبان را یونسكو در نمایشنامه احوالپرسی به بهترین شكل به نمایش درمیآورد. در این نمایش، شخصیتهای نمایش فقط از هم احوالپرسی میكنند، آنها مانند آدمكهای كوكی بیتوجه به عكسالعمل طرف مقابل فقط از احوالات هم جویا میشوند. آنچه برای این آدمها اهمیتی ندارد حالت عاطفی و روانی مخاطب خود است. آنان تنها مصمماند سلام و احوالپرسی و تعارف كنند و یا لبخندی كلیشهای بزنند. لبخندی كه به تعبیر اسكار وایلد در آن هیچ ژرفایی نیست.** فرمالیسم نهفته در ایدههای یونسكو نشانههای ظهور تئاتری پسامدرن را دارد، تئاتری كه بیشتر بهگونهای آگاهی كلیشهای نظر دارد تا احساسات و عواطف، تئاتری كه نه به تعبیر و تفسیر واقعیت با برقراری رابطه اصیل با آن بلكه به رابطهای مجازی و ذهنی همكنشی میكند. اوژن یونسكو در دورهای میزیست كه آن دوره را دوره حس بیهودگیها (پوچی) نام دادهاند. از نظر او و نویسندگان آن دوره مانند سارتر، بكت، كامو، آداموف و... جهان بعد متافیزیكی خود را از دست داده است و به دنبال آن رازهایش را نیز. در این شرایط انسان تنها شده است. بنابراین به نظر سارتر او مسئول اعمال خویش است و اختیار سرنوشت خویش را برعهده دارد. از نظر سارتر او میتواند حیاتی حماسی برای خود و همینطور حیاتی انسانی برای دیگران فراهم آورد. كامو نیز اگرچه در «اسطوره سیزیف» جهان را بیهوده میپندارد اما بنابر باور نیچهای بر این باور است كه شور هستی به رغم دلهرههای آدمی از حس بیهودگی نیرومندتر است. به نظر یونسكو اگرچه آدمی در «ضدموقعیت» گرفتار آمده اما نباید از بیهودگیهای اجتنابناپذیر آن بهراسد بلكه باید با سلاح هزل خود را به آن بسپارد تا از سنگینی بار بیهودگی و زبان تحریف شده رهایی یابد. «حسكردن بیهودگی امور عادی و بیهودگی زبان - ریاكاریاش- رفتن به فراسوی آن است برای رفتن به فراسوی زبان بیش از همه باید خود را در آن دفن كنیم.»4 پینوشتها: * «آوازهخوان طاس» آنطور كه سوزان سانتاگ میگوید تقریبا تصادفی و كاملا فیالبداهه نوشته شد. وی خانواده اسمیت را در كتاب اصطلاحات روزمره آسیمیل (Assimil) كه برای مطالعه زبان انگلیسی خریده بود كشف میكند. ** اسكار وایلد میگوید: «بازیگر میخندد اما در خندهاش ژرفایی نیست.» اشاره وایلد به غلبه و تصویر و... در دنیای كنونی است كه بعدها در ادبیات پسامدرن مشاهده میشود. 1و 2. مجموعه آثار یونسكو، صندلیها، یونسكو، ترجمه سحر داوری 3. اوژن یونسكو، ویكاندر، ترجمه كاوه میرعباسی 4. تئاتر ابسورد، مارتین اسلین، ترجمه مهتاب كلانتری و منصوره وفایی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.