گفتوگو با ایلیا تهمتنی
مصائب یک کمالگرای تبعیدی
احمدرضا دالوند
شروع جدی فعالیتهای هنری ایلیا تهمتنی بازمیگردد به حدود سال 1373 که حاصل آن تا به امروز حضور در بیش از 40 نمایشگاه انفرادی و گروهی، انتشار بیش از 15 عنوان کتاب، ساخت 10 فیلم کوتاه و ویدئو و حضور در چندین فستیوال داخلی و خارجی و کسب عناوینی چند و اجرای چندین پرفورمنس بوده است. شرکت در نمایشگاههای متعدد داخلی و خارجی: گالری سیحون، گالری هما، گالری شیرین، موزه مان هنر نو، گالری مهروا، گالری جورجانی، نارنجستان قوام شیراز، گالری افدستا، گالری فاطیما، گالری گوستو لبنان، گالری دارالفنون کویت، خانه هنرمندان ایران، فرهنگسرای نیاوران، گالری متن اصفهان، گالری بهزاد، گالری وصال، گالری حنا، گالری پنجره، برج میلاد، گالری دنا، موزه هنرهای معاصر تهران و... میتوان به نشر کتابهایی با عناوین «آی گاو! تو جاودانه خواهی شد».، «آلگرو- اسکیزوفرنی»، «در بهشتی که کلاغ نیست»، «کلماطرح»، «ماه مهمان چشمان تو بود»، «من عاشقانه انبوه میشوم» و... اشاره کرد. تهمتنی، همچنین بیش از 20 جلد کتاب با عنوان «سری کتابهای کافه پاره» را منتشر کرده است. از جمله اجراهای پرفورمنس این هنرمند: «خشونت فتنهانگیز» که در شبنشینی سوم اجرا شد و «چای طرح پهلو» که در کارگاه کشف و خلق موزه مان به اجرا درآمد و همچنین «پژ- تابوتهای دیواری» که یک تریلوژی بود که به صورت همزمان در مسجدالرضا و موزه مان هنر نو و خانه هنرمندان ایران در سال 1386 به اجرا درآمد و کتابی از آن نیز از سوی انتشارات مروارید منتشر شد. کسب جوایز: جایزه اول از فستیوال تابوردای آرژانتین، دیپلم افتخار از جشنواره دائجون کره، جایزه اول از جشنواره بینالمللی دانشجویی، دیپلم افتخار از فستیوال قوچ طلایی قبرس، دیپلم افتخار از جایزه طراحی پوستر، زمین سبز (اکسپوی میلان)، دو دوره دیپلم افتخار برای طراحی پوستر جشنواره بینالمللی تئاتر فجر و... . درحالحاضر کتابی با عنوان «مصائب یک کمالگرای تبعیدی» که شامل نزدیک به 500 طرح از طرحهای 10 سال گذشته اوست را آماده نشر دارد و بعد از اتمام تریلوژی «پلاسیبو» که شامل سه مجموعه، «10 فرمان»، «7 گناه» و «12 حلقه» است، (مجموعه اول آن در سال گذشته در گالری سیحون به نمایش درآمد) درحالحاضر مشغول کار روی مجموعهای با محوریت موضوعی نمودها و وانمودهاست و در مجاورت آن مشغول به ساخت فیلمی با عنوان «جی- اسپات» که ممکن است در تابستان 96 به پایان برسد. البته چند مجموعه دیگر آماده نمایش نیز دارد از جمله مجموعههای «برج عاج»، «انسان معلق»، «هویت مخدوش»، «هنر بعد از فلسفه» و... . شما بهعنوان نقاش، تصویرگر، کارتونیست، طراح گرافیک و نویسنده شناختهشده هستید، برایند این تجارب را در آثار موسوم به 10 فرمان میتوان دید. میخواهم بدانم خودتان را بیشتر در کدامیک از این قابلیتها صاحب تجربه میدانید و اصلا این جامعیت را چگونه برای یک هنرمند امروزی ارزیابی میکنید؟ به اعتقاد من هنرمند امروز نیازمند شناخت گستردهتری است. او درعینحال که باید به هنرهای مختلف واقف باشد، همچنین باید یک فیلسوف و جامعهشناس هم باشد. باید آگاه به جریانات و رویدادهای روز نیز باشد. امروز بهسختی میتوان یک هنرمند را صرفا نقاش، مجسمهساز، طراح یا تصویرگر نامید. هنرها در یک بیمرزی با خودشان و همچنین زندگی واقع شدهاند و هنرمند معاصر برای بیان ایده ذهنیاش، شاید هربار به استفاده از مدیومهای مختلف مجبور باشد. آیا میتوان برای مثال دوشان، وارهل، راشنبرگ، جسپر جونز، آنیش کاپور، جف کونز، دیمین هرتز، تریسی امین و... را صرفا یک نقاش یا مجسمهساز یا فیلسوف یا... نامید؟ ... اگر سوژه را نوعی اندیشیدن و گفتمان را نظامهای کنترلشدهای برای تولید آگاهی تعریف کنیم مواجه خواهیم شد با گسترهای از گفتمانها برای بیان سوژهای که هدف آن تولید معنا خواهد بود؛ بنابراین درک گستردهتری از زبانها دست هنرمند را برای بیان مفهوم بازتر خواهد کرد. گاهی، صرف تابلوهای نصبشده بر دیوار، برای رسیدن به مفهوم کافی نیست و لازم است همراه شود با یک ویدئو یا یک پرفورمنس یا چیدمان. پیش آمده مفهومی به ذهنم برسد که با نقاشی یا تصویرسازی قابل بروز نیست و لازم است در قالب یک ویدئوی چنددقیقهای بیان شود یا به صورت یک چیدمان صوتی یا یک پرفورمنس یا یک پوستر و بنابراین احتیاج دارم به درک و شناخت گفتمانهای مختلف. برای نمونه چند سال قبل میخواستم با مفهوم ترس و سوءاستفاده برخی سیستمهای دولتی از این ویژگی انسانی، کاری را اجرا کنم. در ابتدا تلاش کردم تا مفهوم ذهنیام را در قالب یک نقاشی پیاده کنم، اما آنچه در ذهنم میگذشت روی بوم اتفاق نیفتاد، دوربینم را برداشتم و تلاش کردم در قالب یک ویدئو یا فیلم کوتاه آن را پیاده کنم که باز هم موفقیتآمیز نبود، تلاش برای نوشتن آنچه در ذهنم میگذشت هم به جایی نرسید و در نهایت موقعیتی پیش آمد تا بتوانم در قالب یک پرفورمنس آن را ارائه کنم که حاصل آن همان چیزی بود که در جستوجویش بودم. از طرف دیگر شما برای نمونه کارگردان تئاتری را در نظر بگیرید که با هنر گرافیک آشنا باشد. بیشک بروز این شناخت را در اثر نمایشیاش احساس خواهید کرد یا شاعری که موسیقی را درک میکند بهیقین صدای اصوات را در اشعارش خواهیم شنید یا سینماگری که ادبیات را میشناسد حتما حاصل کار او قابلقبولتر خواهد شد و... . علاوهبرآن با توجه به اینکه بهنوعی در دوران هنر بعد از فلسفه بهسر میبریم و بُعد نظری یک اثر اهمیت بسزایی دارد باید قبول کنیم که هنرمندی موفقتر خواهد بود که سواد بالاتر و شناخت گستردهتری دارد. ما در دورهای هستیم که بسیاری از استادان هنری جهان از میان استادان دانشگاهها و فیلسوفان هستند و این اثبات میکند که هنرمند معاصر برای حرکتش علاوه بر توانایی تکنیکی، به ایده و سواد چندجانبه نیز نیازمند است. همچنین ما در زمانه پس از پایان هنر بهسر میبریم، دیگر دوران مرزها و اصول قطعی و تعصبداشتن روی حد و حدود هنرها سپری شده است، بنابراین امروز ما با «حرفه کلی» هنرمند مواجه هستیم. هرچند این نباید باعث سوءتفاهم شود. بیشک این گستردگی کار هنرمند را دشوارتر میکند و او را موظف به درکی عمیقتر خواهد کرد. به نظر میآید مدیوم نقاشی بهتنهایی برای انتقال مقصودت کافی نیست. زیرا از نیروی بیانی خط، پردازش تصویرگرانه، کمی طنز تصویری و حتی فضاسازی گرافیکی بهطور توأمان بهره گرفتهای. همه این تمهیدات و بهاصطلاح میکسمدیا را به کار گرفتهای برای نقشکردن مفاهیمی کهن، آنهم در دنیای امروز... . با مرور آثار نقاشی معاصر برای نمونه آثار هنرمندان نئواکسپرسیونیسم آلمان یا هنرمندان ترانس آوانگارد ایتالیایی و... پی میبریم که در چند دهه گذشته نقاشی برای بازیافت جایگاه همیشگی خود مجبور شده تا تغییراتی جدی در خود پدید آورد. باید نقاشی به هنری مفهومی بدل میشد تا جایگاه ازدستدادهاش را بازمییافت و باید به این سؤال پاسخ میداد که قرار است چه کاری انجام دهد و چگونه. هرچند در نهایت مجموعه «10 فرمان» نقاشی است، اما برای رسیدن به مفهوم به خودم این اجازه را دادهام که آزادانه از تمام ابزارهای موجود بهره ببرم و از مرزهای قوانین فراروایت فروپاشیدهشده زیباییشناسی عبور کنم. برای من ارجاع به اسطورههای کهن یا داستانهای مذهبی، قومی و تاریخی با تمام زیباییشناسیهای موجود در روایتشان در تقابل با بیان کاملا امروزی جذاب است و میتواند من را برای تولید معنا یاری کند. هنر معاصر بازی نشانههاست؛ نشانههایی که گاهی از زمانی دورتر سر میرسد و در همنشینی با موقعیت زمانی نزدیکترش مفهومی را تولید میکند. من در آثارم معمولا دنبال بیان یک روایت معنا دارد هستم با بیانی دموکراتیک که به قطعیگویی ختم نشود. گاهی لازم میبینم که از نوشتار استفاده کنم یا نشانههای گرافیکی یا روایتمندی تصویرسازی با طنزی آزاردهنده. در شروع تنها به مفهومی که قرار است بیان کنم میاندیشم، نه به زبانی که باید از آن بهره بجویم. خود اثر در مسیر شکلگیریاش میتواند راهنماییام کند که چطور پیش بروم. بههمیندلیل از قبل برای خودم چارچوب مشخصی را قائل نمیشوم. به اعتقاد من هر تولید هنری، کلاژیست از تمام آنچه در ذهنمان تلنبار شده؛ از تجربیات دیداری و شنیداری و... که در همنشینی تازهای اثری را شکل میدهد. شاید با نگاهی مثلا مدرنیستی یا قبل از دوران مدرن تابلوهای مجموعه 10 فرمان، نقاشی نباشد، چراکه از مرزهای نقاشی عدول کرده است، اما با قرائتی معاصر نقاشی مفهومی است؛ یک کلاژ از مفاهیم و نشانهای به ظاهر پراکنده که تلاش میکند در نهایت یک مفهوم واحد را بیان کند. «هیچ تصویری از آنچه در آسمان یا روی زمین یا در آب است، نساز و آنها را پرستش ننما»: جز من نباشد (10 فرمان)... در برداشت نخست به چهچیزی اندیشیدی؟ به معجزه خلقشدن! به مرز معجزهآسابودن اثری و اثری بیهوده و بیاثر. شاید درک من از علتالعلل ماهیت وجودی خلق هنری کمی بَدوی باشد! اما نگاه کنجکاوانه من همیشه به اولین هنرمندان تاریخ پیدایش انسان بوده؛ یعنی شَمَلها و دلیل خلق اثری که بر صخرهها و تختهسنگها و درون غارها خلق میکردند و همچنین به پیامبرانی که هنرشان را به مرز معجزه رساندند تا ایمان مردمانی را برانگیزند. از سروانتس، نویسنده رمان دنکیشوت، نقل است در شبی که مشغول نگارش رمانش بوده، با اندوه به همسرش که دلیل بیتابیاش را میپرسد، میگوید: «از این وحشتناکتر که شخصیتی که من خلق کردم، دارد بهسوی مرگ میرود و من هیچکاری برایش نمیتوانم بکنم!». این بیانکننده حقیقتی است که من آن را در مسیر زندگی هنریام دنبال میکنم؛ یعنی رساندن اثر به جایی که از خالق خود نیز پیشی بگیرد؛ همان معجزه خلقشدن در کمال بیخودشدگی؛ همان تجربه یک شَمَل و ترسیم تصویری که از زمان و مکانی نامعلوم بر دل تختهسنگی سرازیر میشود که شاید خودش هم نداند که سرچشمه این تصاویر کجاست! همان جز او نبودن و رسیدن به نوعی کثرتگرایی وحدتیافته حتی به قیمت جاماندن از مدینه فاضله و محکومشدن به دردی مدام. استفاده از آینه در تابلوهایت به چه معنایی است؟ در مجموعه 10 فرمان که اولین بخش از تریلوژی «پلاسیبو» است، بهنوعی با پنج لایه مواجه هستیم که در تقابل با یکدیگر لایههای مفهومی اثر را شکل میدهند: لایه اول: پیکره اثر که شامل شخصیتها و عناصر روایتمندی است که عهدهدار بیانِ بخش اصلی معناست و درواقع نقالان پرده نمایشاند، لایه دوم: ریختگی رنگی است که تلاش میکند به شخصیتی کنشگر و مفهوممند بدل شود و درعینحال شاهد اثر نیز به حساب میآید، لایه سوم: نوشتار است که مخاطب را بیشتر درگیر مفهوم اثر میکند و این مفهوم را به زبانی دیگر (نشانههایی سمبلیک) بیان و بهنوعی جای بیعنوانی اثر را پر میکند. لایه چهارم: آیکنهایی که در هر 10 تابلو حضور دارند و از قدرت آیکنیک و گرافیکال خود استفاده میکند، برای ایجاد لایه مفهومی دیگر و لایه پنجم: آینههایی که به صورت دایرههای ردیفشده روی اثر و همچنین در نقش دیواره بستهای که اثر را در خود محبوس میدارد عهدهدار بهدرونکشیدن مخاطب است به میان روایتهایی بیانگر. این آینهها همچنین ارجاعی میتواند باشد به داروی پلاسیبو که تمام کارآمدی آنها تقویتکردن ایمان است، نه چیزی دیگر. همچنین مخاطب در مواجهه با تابلو، خودساختگیاش را در تصویری که به نظر تکهتکه شده میبیند و سرنوشتش و نمود و وانمودش را در این همنشینی به نظاره مینشیند و درعینحال به نظریه «مرحله آینهای» لاکان نیز اشارهای دارد. نکته درخور توجه در نگاه اول به این تابلوها، مواجهشدن با یک واقعه بصری است، فارغ از اینکه آنها چه میگویند؛ یعنی در نگاههای اول میتوان از آنها حظ بصری برد و ایبسا همین جذابیت بصری میل به شناخت کلیدهای مفهومی مستتر در اثر را روی مخاطب باز کند. این یکی از مهمترین ویژگیهای آثارت بهشمار میآید. جذابیت بصری اثر، میتواند مخاطب را مجاب کند که زمان بیشتری را در مقابل اثر توقف کند، این زمان بسیار بااهمیت است، چراکه در دنیای امروز، زمان زیادی برای بیان منظورمان نخواهیم داشت. همچنین، اولین مواجهه مخاطب، مهمترین قضاوت او را بههمراه خواهد داشت. علاوهبراین باید در نظر بگیریم که اصل شُک که یکی از مشخصههای مهم هنر معاصر محسوب میشود، بخش مهمی از آن، بهواسطه نمود ظاهریترین لایههای محصول هنری حاصل میشود. بههرشکل آنچه من در آثارم در پی آن هستم، رسیدن به یک اثر روایتمند و رهاشدنِ یک مفهوم و رساندن یک پیغام است که با تمام آنچه در اختیار دارم، برای تشکیل آن تلاش میکنم و سعی من متقاعدکردن مخاطب است برای انتقال مفهومی که باید بهواسطه آن، اثر بیان شود، هرچند در این زمان و مکان کار سادهای نیست، چراکه حجم انبوهی از چشمها، گوشها و حسها در حال پوسیدگی و فساد تدریجی شدهاند و حوصله دیدن و شنیدن چیزی غیر از هجویات و وانمودهای روزمرگی را ندارند... خلاصه که در این بازار بیهودگی، کاسبی سازندگان اندیشه، کساد است! ...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.