درباره ویلیام فاکنر و قصه «پیرمرد»
فخرِ گذشتههای انسان
علی شروقی
«اعتقاد من بر این است که انسان نهتنها پایدار خواهد ماند، بلکه پیروز خواهد شد. انسان جاوید است، نه بدان سبب که در میان مخلوقات تنها او صدایی پایانناپذیر دارد، بلکه بدان رو که دارای روح است. روحی که سرچشمه رافت و فداکاری و پایداری است، بر شاعران و نویسندگان است که به این صفات بپردازند. افتخار آنان در این است که، در دل آدمیان شور برانگیزند؛ شهامت و شرف و امید و غیرت و رحم و فداکاری را، که فخر گذشتههای انسان است، به او یادآور شوند، و بدینسان او را در پایداری یاری کنند. حاجت نیست که صدای شاعر، تنها، وصف احوال آدمیان باشد؛ این صدا میتواند که همچون تکیهگاهی یا ستونی، آنان را یاری دهد، تا پایداری کنند و پیروز شوند.»1 در بازی متقلبانه و میانمایه نسبیت که جهان امروز را دربر گرفته، این سخنان هرقدر به چشم تندادگان به رسمِ روز ارتجاعی بنماید، برای اقلیت دیوانهای که هنوز دل با ارزشهایی قدیم و ماقبل تاریخی دارند دلگرمکننده میتواند باشد. ویلیام فاکنر شاید بتوان گفت در تمامی آثارش روایتگر این قدمت است؛ روایتگر ماقبل تاریخِ زمین و نخستین آدمیانی که پا به زمین گذاشتند و اصولی را با خود آوردند که قدمتی بسیار بیش از قدمت قوانین برساخته تمدن داشت. او از دشواری وظیفه مینویسد؛ از چیزی چنان بغرنج که گویا جز به زبانی پیچیده و دیریاب نمیتوان بیانش کرد، مثل فکرهایی که به چنگ نمیآیند، فکرهایی که حتی به زبان ذهن نمیرسند؛ مثل فکرهای زندانی بلندقد در داستان «پیرمرد» که معلوم نیست به ذهنش آمده یا جایی در اعماق وجود او لحظهای سوسویی گنگ زده و خاموش شده است. چیزهایی در اعماق، که فاکنر با حوصله چینخوردگیهای زمین را لایهلایه میکاود تا به جان و جوهر آن چیزها دست پیدا کند و ماحصل این لایهلایهکاویدن ساده به بیان نمیآید. زندانی بیستوششساله داستان «پیرمرد» فاکنر اگر «پیرمرد» است، «پیرمرد»بودنش صرفا به این معنا نیست که در چند ماه، تجربهای چنان موحش را از سر گذرانده که انگار هزار سال زیسته است؛ نه، او به این دلیل «پیرمرد» است که از هزارانهزار سال پیش به زمان حال آمده است. او با آن درستکاری ماقبل تاریخیاش از آغاز با زمانه خود بیگانه است و به دلیل همین بدویت و نخستینیبودن، همین ماقبل تاریخیبودنش است که «پیرمرد» است. او گویی نخستین آدمی است که به کره خاکی پا گذاشته است. پیرمرد، روایت بازگشت به نخستین روز زمین است. بازگشت به زمانی که هنوز زمین را آب فراگرفته و خشکیها گویی پدید نیامدهاند. داستانِ روند معکوس پیشرفت آدمی که از عصر کشاورزی و یکجانشینی به عصر شکار باز میگردد و در پسروی تکامل مییابد، پخته میشود، کهنه میشود و در کهنسالیاش ارزشی اضافی مییابد. داستان، از کارِ زندانیان روی زمین سفت آغاز میشود. بعد سیل از راه میرسد. زندانیان را به جای دیگری منتقل میکنند. دو زندانی، یکی زندانی بلندقد که قهرمان داستان است و دیگری زندانی چاق، را با بلمی به ماموریت میفرستند. آنها باید بروند و نخست زنی و بعد مردی را سوار بلم کنند و بیاورند تحویل دهند. زندانی چاق همان اول کار میگوید پاروزدن بلد نیست و خود را خلاص میکند. زندانی بلندقد اما پارو میزند و دشواری وظیفه را بهدوش میگیرد. چیزی نمیگذرد که زندانی چاق و مردی که قرار بوده سوار بلمش کنند باز میگردند و میگویند زندانی قدبلند غرق شده است. نام این زندانی در فهرست مردگان ثبت میشود. اما او نمرده است و در فصلهای بعد داستانش را دنبال میکنیم که با سیلاب دستوپا میزند و روی آبهایی که خانهها و حیوانات و درختها و هرچه را که روزگاری به زمین سفت چسبیده بوده میروبد و با خود میبرد، بلم را پیش میراند. زن را که حامله است سوار بلم میکند و پس از پشتسرگذاشتن دشواریهای بسیار زن و بچه و بلم را تحویل میدهد و خود را تسلیم زندان میکند. مقامات و مسوولان زندان او را ابلهی میدانند که با بازگشت خود برایشان دردسر تراشیده است. او که به دلیل مرگ از زندان مرخص شده بوده حالا بازگشته و باید جرمی تازه برایش تراشید تا زندهبودن و آزادگشتناش حکمی را که قبلا برایش صادر شده نقض نکند. این بازی کافکایی اما برای قهرمان داستان فاکنر چندان اهمیتی ندارد. او که تحت تاثیر رمانهای عامهپسند درباره غرب وحشی به سرقت قطار اقدام کرده و به زندان افتاده با انجام ماموریت دشواری که به او داده میشود قد میکشد و به بلوغ میرسد. برای آنها که ماموریت را به او سپردهاند، بهانجامرساندن این ماموریت آنقدر جدی نیست که برای خود زندانی. او از قانون اخلاقی ماقبلِ تاریخی خودش پیروی میکند. باید زن و نوزاد و بلم را سالم تحویل دهد. فاکنر در عین پیچیدگی و دیریابی و روایتی که چون سیلاب پیش میآید و جملاتی که لایهلایه روی هم میافتند و به هم میپیچند، آدمها و موقعیتهایشان را خیلی ساده به اساطیر وصل میکند. راوی رمان گویا تقدیر است که به خونسردی، آدمی را نظاره میکند که به دامش افتاده است. میخواهد ببیند این آدم بهدامافتاده چطور خود را از چنگال او نجات میدهد. فاکنر به لحاظ فنی نیز روایتش را طوری پیش میبرد که راوی را با تقدیر یکی کند. دانای کل داستان او محدود به ذهن شخصیت اصلی داستان نیست که اگر چنین بود جلوجلو سرانجام او را که بازگشت به زندان است باز نمیگفت و راوی را در لحظه دستوپنجه نرمکردن با آبی که زمین را میروبد و پیش میآید اینطور دقیق و از جهات و در حالات مختلف نمیتوانست روایت کند. از سویی «پیرمرد» نمونهای از داستان آخرالزمانی است که در آن بدون کمترین ادا و اصولهای رایج در قصههای آخرالزمانی که بعدها رایج شد، چنین موقعیتی ساخته میشود. سیل، منشاء حوادث داستان است. آدمِ داستان در سیل شسته و به انسانی تازه بدل میشود. در طول راه کار میکند، پول در میآورد، مرد زندگی میشود و تمام اینها در مدتزمانی فشرده که در عین حال منطق داستانیشان رعایت شده است، اتفاق میافتد و فاکنر در این مسیر به زیبایی داستان خلقت را نیز باز میگوید. در طول راه بچهای به دنیا میآید و مناظر و آدمها به نحوی ناگهان از هیچ پدید میآیند که گویی به فرمانی از عدم به وجود آمده باشند. اگر پیشرفت و تکامل در معنای سودجویانه آن لِهکردن و پشتسرگذاشتن گذشته است، «پیرمرد» فاکنر که چون نوزادی از نو، زاده شده است، مسیر معکوس را میپیماید و تکامل او شکلی متعالی از تکامل است که ریشه در گذشته دور دارد. ریشه در جایی که فاکنر خود را بیشتر متعلق به آن میبیند تا به زمانه خودش. برای فاکنر درکشدن از سوی همعصرانش چندان محلی از اعراب ندارد. او به زبانی دشواریاب سخن میگوید. جالب اینکه میگویند خطابه نوبلش هم وقتی خودش آن را در مراسم اهدای نوبل ایراد میکرده، به دلیل لهجه جنوبی و فاصلهاش از میکروفون، قابل فهم نبوده و بعد از اینکه چاپ شده فهمیدهاند چه گفته است. در مصاحبه با پاریسریویو میگوید که اگر شکسپیر و هومر عمر جاودان داشتند ناشران لازم نمیدیدند با نویسنده دیگری قرارداد ببندند. (نقل به مضمون) از همین شوخی میتوان دریافت که او خود را از تبار قدیمترین نویسندگان و بیگانه با نویسندگان همعصرش میداند و جالب اینکه امروز که آثارش را میخوانیم میبینیم که این نویسنده نخراشیده بیرونآمده از عهد عتیق از بسیاری از نویسندگان زنده و بهروز دنیا زندهتر و جلوتر است. آنچه از آثار او استخراج شده و توسط نویسندگان جدید به عنوان شگردهای نویسندگی بهکار رفته، در کار خود او چیزی است زنده و جاندار و پرجنبوجوش که از طبیعت او، از جان او جوشیده و بیرون آمده است. جانی در پیوند با قدیمترین اساطیر و متصل به ماقبل تاریخ. و پافشاری او بر ارزشهای قدیم، که از دید مردمِ متمدنی که به دوز و کلک آموخته شدهاند نوعی بلاهت و کودنی است، یادآور پافشاری زندانی قدبلند داستان «پیرمرد» بر بهانجامرساندن ماموریتی است که به او سپرده شده است. او نویسندهای است ناهمزمان با زمانه خود و ناهمزمانتر با زمانه ما و ازهمینرو معاصرتر است از بسیاری از نویسندگان معاصر. خواندن داستانهای او و تقلایی که این خواندن طلب میکند وقفهای است در زمان خطی که با سرعت پیش میرود و گذشته را له میکند. از فاکنر زیاد به فارسی ترجمه شده است و سبک پیچیده او فراوان از نویسندگان ایرانی دل برده است. اغلب اما پوسته کار او را گرفتهاند و جوهر انسانیاش را واگذاشتهاند یا اصلا نتوانستهاند به آن دست یابند. ذهنینویسی و تعدد راوی، اصلِ کار فاکنر نیست. اصلِ کارِ او باور به توفیق انسان در حفظ ارزشهای نخستین است. این توفیق البته تنهایی تراژیک انسان را رقم میزند. تنهاییای از جنس همان تنهایی که زندانی قدبلند داستان «پیرمرد» به آن دچار است. او نیز میتوانست مثل زندانی چاق بگوید پاروزدن بلد نیست و خود را خلاص کند. نکتهای را اما نباید از یاد برد. زندانی چاق که عافیتطلبانه از انجام ماموریت شانه خالی کرده محکوم به صدونودونه سال حبس است و زندانی قدبلند محکوم به پانزده سال حبس که البته بعد از بازگشت از ماموریت ده سال دیگر برایش بریده میشود، چون یکبار مرده پنداشته شده است. او واقعا هم مرده و باز متولد شده است. اما آیا او که خطر کرده و با طبیعت وحشی جنگیده و گویی کل تاریخ و ماقبل تاریخ را از نخستین روز خلقت تا اکنون زیسته، آزادتر از زندانی عافیتطلب نیست؟ به نظر میرسد که چنین است. (1) از خطابه نوبل ویلیام فاکنر/ خشم و هیاهو/ ترجمه بهمن شعلهور/ انتشارات نگاه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.