دردسرهای یک گویش در افغانستان
آصف جاهد . خبرنگار در هرات
سال 1374 که پسربچهای بیش نبودم، زمانیکه از مرز دوغارون وارد هرات شدم، این سوی مرزیها درحالیکه لبخند میزدند، میکوشیدند تا با گویش فارسی ایران به ما بفهمانند که بارمان را ارزانتر میبرند. گاهی هم واژههایی را مانند همشهری، آنجا، الان و... به کار میگرفتند و با یکدیگر خندگکی هم میکردند. در آن زمان نمیدانستم منظورشان چیست! پس از چهار ساعت که بزرگراه ناهموار و پر دستانداز را سپری کردیم و به شهر هرات رسیدیم، پسر ماما (دایی)ام میکوشید تا با گویش فارسی ایران خوشامدگویی کند؛ هرچند همه ما با گویش هراتی میتوانستیم گپ بزنیم. پسازآن هر جایی که میرفتم، میکوشیدم تا با گویش هراتی گپ بزنم؛ تا اینکه کارهایم درست شد و به مکتب (مدرسه) رفتم. آنجا هم مانند من یکی، دو نفری بودند که از ایران برگشته بودند و گویشمان به سرگرمیای برای دیگران تبدیل شده بود. از آن سالها، 20سالی میگذرد و هنوز همان روند- دستانداختن گویشوران فارسی ایران- ادامه دارد. گویا کسی نخواسته تاکنون این گویش را بپذیرد. چند سالی است با کسی به نام شهرام آشنایی دارم. او 13 سال است که هرات آمده؛ ولی هنوز هم گویش فارسی ایرانی خود را نگه داشته؛ هرچند به گفته خودش میکوشد تا هراتی گپ بزند. شهرام میگوید: «در میان اعضای خانواده هم با گویش فارسی ایران، هم گویش هراتی و هم گویش هزارگی- گویشی ویژه تبار هزارهها- گپ میزنیم و برایمان عادت شده؛ ولی همه ما این مشکل را بیرون از خانه داریم». این یکی از موارد بیشمار است. بارها با اقوام و آشنایانی که از ایران برگشته بودند، روبهرو شدم، نخستین گلهشان همین بود. این دستانداختن از آشنایان نزدیک آغاز میشود تا ناآشنایان! برخورد سیاسی با گویش در چند سال گذشته، بحث زبان در افغانستان بهشدت بالا گرفته است. این موضوع به سیاست هم کشیده شده و آشکارا جامعه افغانستانی را به فارسیزبانان و پشتوزبانها تقسیم کرده است. بسیاری از مقامهای دولتی و سیاستمداران بارها ناهمسویی خود را برای بهکاربردن این واژگان، دانشگاه و دانشکده و فرمانده آشکارا ابراز کردند. آنها این واژگان را ایرانی میدانند و پافشاریشان بر بهکارگیری واژگان پشتوی پوهنتون (دانشگاه) پوهنزی (دانشکده) و قوماندان ترکی (فرمانده) است. برای نمونه، بارها رابطه دانشجویان و حتی استادان دانشگاه هرات، هنگام نصب تابلوی سردر، تیرهوتار شده و به دلیل فروکشکردن ناهمسوییها تا مرز درگیری، از خیر تابلویی برای این نهاد عالی آموزشی گذشتهاند. از دید برخی، همین مسائل باعث شده تا حساسیتها به گویش فارسی ایرانی بیشتر شود و این گویش نادیده گرفته شود. سعید حقیقی نویسنده و روزنامهنگار بر این باور است که باید این گویش فراگیر شود. او میگوید: «چه بخواهیم، چه نخواهیم، بخشی از مهاجرانی که از ایران برگشتند، این گویش را دارند و باید کاری کرد تا گویش فارسی ایران جا بیفتد و پذیرفته شود». او دلیل اینکه گویشوران فارسی ایرانی را دست میاندازند و خوار میشمارند، بیشتر سیاسی میداند. حقیقی ادامه میدهد: «یک جریان سیاسی و قوم پشت این مسئله است و آشکارا میکوشند تا دری را زبان بنامند و فارسی را زبانی جداگانه». این نویسنده و روزنامهنگار هراتی افزود: «بارها زمانی که از زبان فارسی به نام زبان رسمی کشور سخن گفتم، به من خرده گرفتند که زبان ما دری است، نه فارسی، فارسی زبان ایرانیهاست». نبود لهجه معیار از دید سیدمحمد فقیری، جامعهشناس، گویشها در این کشور بهعنوان یک واقعیت اجتماعی پذیرفته نشده است. او میگوید: در افغانستان کژفهمی بزرگی درباره لهجهها وجود دارد. وقتی یک هراتی به کابل سفر میکند، با نوعی از بیگانگی اجتماعی روبهرو میشود؛ چون واکنشهایی که پس از سخنگفتن یک هراتی در کابل صورت میگیرد، گاهی عجیب و گاهی هم خیلی آزاردهنده است؛ ازاینرو باید گفت در زمینه اجتماعی افغانستان، لهجهها بیشتر از اینکه بهعنوان یک واقعیت عادی اجتماعی پذیرفته شود، بیشتر با ذهنیتهای سیاستزده و متوهم تحلیل میشوند. فقیری بر این باور است که گویش معیاری در افغانستان وجود ندارد و پافشاری بر این موضوع را کژفهمی بزرگی میداند. او درباره واردشدن واژگان فارسی ایران در دایره واژگان گویشوران این سوی مرز میگوید: «واردشدن واژههای تازه و کمتر شناختهشده فارسی، بیشتر از اینکه پدیده تعجببرانگیزی باشد، یک پدیده نیکو و ستودنی است؛ چون فرایند تغییرات اجتماعی را میتوان با کاربرد و کارکرد واژهها نیز اندازهگیری کرد».با همه اینها، از بهکارگیری واژگان پرکاربرد فارسی ایران در افغانستان نمیتوان پیشگیری کرد. هرچه در این سالها برخی کوشیدند تا با انگزدنهای گوناگون از این کار پیشگیری کنند؛ ولی دلبستگان زبان فارسی، بیشتر به واژههای نو با پیشینه روی آوردند. هماکنون بیشتر کتابهایی که در دانشگاهها درس داده میشود، چاپ ایران است و از نویسندگان و مترجمان این کشور، رسانههای چاپی و دیداری این کشور در بخشهایی از افغانستان پرخواننده و بینندهاند و بیگمان با این روند، به نظر میرسد کسی نمیتواند جلوی گسترش و پربارشدن زبان فارسی را بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.