|

نقدی بر نمایش سه‌گانه اورنگ

تاریخ را با ساز نمی‌سازند

جواد رنجبر: سه‌گانه اورنگ نمایشی اپیزودیک نوشته گروهی از نویسندگان به کارگردانی محمد حاتمی است. نمایش حدود 120 دقیقه است و زمان بین سه اپیزود به‌تقریب مساوی تقسیم شده است. پرسش اصلی این است: چه رابطه‌ای بین این سه اپیزود وجود دارد؟ هرچند ارتباط منطقی بین اپیزودهای نمایش به معنای پیوستگی نیست، اما به‌هرحال یک ارتباط شکلی یا محتوایی بین اپیزودها باید وجود داشته باشد. اما در سه‌گانه اورنگ نمایش‌ها به‌ظاهر هر کدام مستقل هستند. در نمایش اول که خانم گلاب آدینه، به استادی تمام، بازی می‌کند و حدود 40 دقیقه طول می‌کشد، داستانی وجود ندارد. از میان حرف‌های معرکه‌گیر، گلاب آدینه، می‌توان فهمید تماشاگران راهی سفر شاه‌عبدالعظیم هستند و معرکه‌گیر در کار راهنمایی و سرگرم‌کردن آنها. انصافا هم برای سرگرمی مسافران پای ماشین دودی خوب است نه تماشاگران یک تئاتر حرفه‌ای. بازیگر با استادی سیل واژه‌ها را از زبان جاری می‌کند، به رسم معرکه‌گیرها نفرین و دعا می‌کند و گاه با تماشاگران تعامل می‌کند و اسکناسی می‌گیرد، آوازی می‌خواند و بر تنبک می‌زند، یا طعنه‌ای می‌زند؛ همه شیرین و دوست‌داشتنی. اپیزود دوم با بازی محمد حاتمی در نقش رکن‌الدین مختاری داستان دیگری است؛ در اتاق مجلل دفتر یا خانه‌اش. نقش‌های امروزی و شهری و برای نقش‌های طبقه متوسط و زیر متوسط مناسب‌تر است تا بازی در نقش رکن‌الدین مختاری؛ به‌ویژه که به‌ظاهر او نواختن ویلن نمی‌داند و دانستن آن برای بازی در نقش آن رئیس شهربانی هنرمند و خشن الزامی است. آماده‌شدن مختاری برای میهمانی که شامل پوشیدن لباس و اصلاح صورت است، نه‌تنها جذابیتی ندارد، بلکه گفت‌وگوها و بازی‌های هم‌زمان خود را هم خراب می‌کند. در خلال تگ‌گویی‌های مختاری جملات مهمی هم شنیده می‌شود. چون: شلاق مشروطه است و فلک قانون اساسی. یا تاریخ را با ساز نمی‌سازند. یا نقل‌قول‌هایی از برخورد مختاری و بانو قمرالملوک وزیری. جمله اول، که من مطمئن نیستم از مختاری باشد، بیش از آنکه پاسخ سیستم سیاسی رضاشاهی باشد، پاسخ سیستم محمدعلی‌شاهی به مشروطه‌خواهان بود. بنابراین بیان این جمله، هرچند دارای اعتبار تاریخی باشد، از نظر تحلیل تاریخی راست نمی‌آید. اما جملاتی درباره رابطه‌ ساز و سیاست، با توجه به مهارت بالای مختاری در هنر موسیقی، بسیار مهم است و خود به‌تنهایی می‌تواند موضوع نمایش‌نامه‌ای باشد. اپیزود سوم با بازی درخشان الهام پاوه‌نژاد بهترین قسمت در این سه‌گانه است. پاوه‌نژاد در نقش زنی اسیرشده در خانه شوهری مخوف، که هر روز برایش طلای جدیدی می‌خرد و درِ خانه را وقت رفتن قفل می‌کند و برق به آن وصل می‌کند، عالی ظاهر شده است. گاه خفگی آن زن در چنین شرایطی به تماشاگر هم منتقل می‌شود؛ به‌ویژه در صحنه بازی با موش. شغل مرد که کارگر یا تکنیسین برق است به ساختن فضای مخوف خانه و زندگی این زوج کمک می‌کند. اما در این قسمت هم ضعف در گفت‌وگو (تک‌گویی‌ها) و به درازاکشیدن‌شان گاه به ملال می‌انجامد. وجود کاموا در اين اپيزود و بازی با آن به درک نمایش کمک زیادی می‌کند. زنان تنها، به طور معمول، به کاموا و بافتن روی می‌آوردند و بازی با رنگ کاموا و نقش‌هایی که می‌بافند، تنها درمان تنهایی آنهاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.