مروري بر «نیازمندیها»ي ساناز اسدی
روایت وضع موجود
بهمن ايرانپور: کارور در جایی از مصاحبهاش با «پاريس ريويو»، در مورد اینکه شخصیتهای داستانهایش چگونه آدمهایی هستند، اینطور پاسخ میدهد که شخصیتهایش آدمهایی هستند که میدانند کارهایی که میکنند ديگر بیفایده است و راه به جایی نمیبرد. «دیگر از چیزی به چیزی نمیانجامد. چیزهایی که زمانی گمان میکردند مهم است یا حتی ارزش جانفشانی هم دارد، دیگر پشیزی نمیارزند. زندگی آنها طوری شده که دیگر در آن راحت نیستند. و ازهمپاشیدنش را تماشا میکنند.» (کارور، ۱۳۹۰) من فکر میکنم بزرگترین دستاورد برای نویسندهای که در وضعیت کنونی مینویسد، ساختن چنین شخصیتهایی باشد. اما این آدمها از کجا میآیند؟ چهطور میشود آنها را ساخت و باورپذیرشان کرد، آنهم در «وضعیت موجود»، که خود مخاطب با پوست و استخوان تجربهاش میکند. شاید یکی از راههایی که میتوان به این آدمهای وامانده و شکستخورده دست یافت، بهرهگیری از شیوههای روایی و استفاده از ظرفیتهای ساختار روایی باشد. ساختار روایی همان چیزیست که در پشت جزئیات و موقعیتهای نمایشی پنهان میماند، ولی به شکلی تأثیرگذار فهم ما را از داستانی که با آن مواجهایم شکل میدهد. چیزی که میتوان به وسیله آن شخصیتها را ساخت و به اعمال آنها معنا داد. در اینجا به شکلی از روایت احتیاج است که بتواند شکافها را آشکار کند و در جهت پنهانکردن و «طبیعیسازی» گام برندارد. و سپس به شخصیتها اجازه داده شود در دل این تلخی گسترده نفس بکشند. درعینحال برای این امر به شیوهای از روایت نیاز است که بتوان از خلال آن به مخاطب این امکان را داد که وضعیت موجود را لمس کند. موردي که در اینجا بدان خواهیم پرداخت چند داستان کوتاه از مجموعه داستان کوتاه «نیازمندیها»ي ساناز اسدي است، و بهطور ویژه دو داستان کوتاه از این مجموعه یعنی «ویلای سگی» و «قطار ساعت یازده». در نگاه اول مهمترین چیزی که به چشم میآید دادههایی است که انگار قرار نیست در اختیار مخاطب قرار گیرند. فرار آدمهای داستانها از وضعیتی که در آن بهسر میبرند از این دسته دادههاست. آدمهایی که انگار مابین فضایی میانداستانی سرگردانند. و ما را وامیدارند فرارکردنهایشان را از داستانی به داستان دیگر دنبال کنیم، بدون اینکه بفهمیم به چه علت و از چهچیزی اینگونه درمانده و گریزانند. رفتن مادر در «قطار ساعت یازده» یا حتی داستان «ماه کامل» بیپاسخ رها میشود. زنی که در داستان «صید» غرق میشود، نه گذشتهاش و نه پیوندش با قهرمان داستان برای ما حل نمیشود. زنی که انگار با حضورش شکاف وضع موجود و وضعیت ارضانشده قهرمان را به یادش میآورد. این داستانها پر هستند از آدمهایی که در داستانها «گم» میشوند. آدمهایی که غرق میشوند، آدمهایی که فرار میکنند، و آدمهایی که نمیتوانند دیگر ادامه بدهند. اما مسئلهای که از این هم مهمتر است چیزی است که مربوط به روند خطی روایت میشود. لحظههایی از داستان است که بهعمد حذف شدهاند. در روایت شکافهایی وجود دارند که انگار زمان برش میخورد و چیزی از آن میان حذف میشود. در «ویلای سگی»، همهچیز ناگاه در لحظهای که شخصیتها به ویلا وارد میشوند، متوقف میشود و داستان از جایی در آینده ادامه مییابد. یا در «قطار ساعت یازده» از رفتن مادر داستان قطع میشود و ما باز در آیندهای دورتر داستان را ادامه میدهیم. اما این شکافها در درون داستان به چه کار میآیند؟ ما شخصیتهای واماندهای را میبینیم که رویدادی را پشتسر گذاشتهاند، که هرچهقدر هم که مهم و تعیینکننده وضعیت كنوني آنها باشد، اما از بیان آن حوادث سر باز زده میشود. این موضوع حتی در یادآوری شخصیتها از گذشته نیز وجود دارد، تا جایی که شخصیتها به شکلی هیستریک تماما سعی در بهیادنیاوردنش میکنند. درعینحال این حفرهای که در درون داستان وجود دارد نه توسط نویسنده حلوفصل میشود و نه او تلاشي برای آن میکند. (بهجز داستان آخر مجموعه که به نظر میرسد راهبرد روایی متفاوتی برای آن انتخاب شده است.) ژیژک در مقاله «چگونه آنان که گول نخوردهاند به خطا میروند» (ژیژک، ۱۳۸۶)، وقتی درباره فیلم «کازابلانکا» و افسانهای که پیرامون انتهای فیلم شکل گرفته است صحبت میکند، از این امر سخن به میان میآورد که آنچه جلوه طبیعی و ارگانیک به زنجیره روایت یک داستان میدهد صحنه آخری است که در پس تمام حوادث داستان در انتهای آن میآید و همانند کنشی رو به پس (Retroactively)«انسجام یک کل ارگانیک» را به همه آنچه پیش از آن آمده است میدهد. صحنه آخر است که تعیین میکند آنچه پیش از آن دیدهایم چه معناهایی میتواند داشته باشد. ژیژک بر این امر صحه میگذارد که توهم «جریان خطی و ارگانیک رخدادها» به وسیله همین صحنه آخر است که شکل میگیرد. حال فرض کنیم که اساسا چیزی از این میان حذف شده باشد، چیزی که حتی میتوان اینگونه اندیشید که شاید زندگی شخصیتها را تغییر هم داده باشد. ما اینک ناآگاه نسبت به آن رویداد با همین صحنه آخر مواجه میشویم. نکته جالب اینجاست که پایان هر دو داستان «ویلای سگی» و «قطار ساعت یازده» بسیار واجد ویژگیهای نمونهنمای صحنههای آخر هستند. در این وضعیت ما با دو شکل داستان مواجهایم. یکی داستانیست که بهخاطر آنچه از میانش حذف شده است، ناتمام میماند. یعنی ما بهعنوان مخاطب از آنچه رخ داده است سردرنمیآوریم و نمیتوانیم به هیچ برداشت مشخصی دست پیدا کنیم. دیگری داستانی است که هرچند به علت آنچه از آن حذف شده ناکامل است، اما داستان تمام میشود. یعنی ما را در جایگاه مخاطب به درک مشخصی از داستان رهنمون میکند. درعینحال امکان خوانشهای متفاوت را نیز پدید میآورد. با فرض اینکه داستانهای موردنظر از این مجموعه، بهطور ویژه «ویلاي سگی» و «قطار ساعت یازده»، به دسته دوم تعلق دارند، این پرسش به وجود میآید که این کار چه فایدهای دارد؟ در مواجهه اول این دلهره قضاوت است که به سراغمان میآید. نویسنده با حذف قسمتی از دادهها، مخاطب را وادار به قضاوتی میکند که بهناچار هیچوقت نمیتواند قضاوت تام و کاملی باشد. چه بر سر شخصیتهای «ویلای سگی» وقتی وارد ویلا شده بودند آمده است؟ اینکه شخصیت اصلی ورود به ویلا را کتمان میکند راست است یا دروغ؟ چرا مادرهاي داستان «قطار ساعت یازده» و «ماه کامل» ناگهان رفتهاند؟ دختر داستان «صید» کیست؟ بهراستی چه اهمیتی دارد که چگونه قضاوتشان بکنیم؟ این لحظهای است که شوک صحنه آخر ما را مبهوت میکند. اگر صحنه آخر درست کار کرده باشد، حال با کلی بههمپیوسته از داستان مواجهایم که هرچند دیدن یا ندیدن این رخدادهای حذفشده در قضاوت ما درباره شخصیتها تأثیر میگذارند اما آنچه بیش از همه به چشم میآید واماندگی شخصیتهای داستانهاست. شخصیتهایی که بی درنظرگرفتن آنچه بر آنها حادث شده است، وضعیت فلاکتباری را پشتسر میگذارند. با حذف عامدانه قسمتهایی از روایت و پرداخت مفصل صحنه آخر، نویسنده ما را به تأمل در این موضوع فرامیخواند که چیزی که این شخصیتها را تا این اندازه درمانده کرده است، رویداد یا رویدادهای حذفشده و یا به دست فراموشی سپردهشده نیست. و اینجاست که داستان ضربه نهایی خود را وارد میکند. به بیان دیگر چیزی که این داستانها را تا به این اندازه دلهرهآور میکند مواجهه با این امر است که واماندگی شخصیتها و جهنمی که در آن زندگی میکنند نه حاصل اين يا آن حادثه، بلکه نتیجه وضعیتی است که در آن بهسر میبرند. پس از اینکه به تفصیل و با جزئیاتی بسیار زیاد گذران هر جمعه شخصیتهای «ویلاي سگی» را خواندیم، یا از زندگی هرروزه خانواده مهندسی جزء در حومه شهری رو به زوال در داستان «قطار ساعت یازده» آگاه شدیم، نوبت به حادثهای میرسد که ناگاه از دل داستان حذف میشود. پسزمینه داستان بهروشنی جایگاه طبقاتی شخصیتها را برای ما آشکار میکند. افرادی از طبقه کارگر که زندگی اسفباری را پشتسر میگذارند. پدری که تمام زندگیش را برای ساختن ويلايي گذاشته است که هیچوقت نصیب او نخواهد شد. اما هنوز به شکلی وسواسگونه به آن افتخار میکند. یا مهندسی که زندگیش را در آرزوی آیندهای که شاید روزی رونق به سراغ او و خانوادهاش بیاید دارد تباه میکند. چیزی که برای ما در مقام مخاطب باقی میماند، تنها درک این موضوع است که هرچند چیز مهمی را از دست دادهایم، چیزی که تا آخر داستان ولع شنیدنش ما را رها نمیکند، اما آنچه واماندگی شخصیتها را قابل درک میکند، حتی بدون آگاهی از رویدادهایی که بهظاهر سرنوشتساز به نظر میآیند، همان زندگی نکبتباری است که زندگی میکنند. و چیزی که تلخی داستان را بیشتر میکند روایت بیتفاوت راویهای هر دو داستان است. گویی این تلخی آنقدر بدیهی است که حتی نیازی به احساساتیشدن هم ندارد. اساسا این پرهیز از احساساتیشدن، چه در راوی و چه در شخصیتها، برگ برنده داستان است. چیزی که سبب میشود مخاطب نه بهواسطه ترحم بلکه بهخاطر قرابت حسی به جهان اثر و آدمهای آن نزدیک شود. این همانجایی است که داستان کار خودش را میکند. جایی که واماندگی شخصیتها ملموس و قابلباور میشود. انگلس در نامهای در جواب به نویسندهای که رمانش را برای او فرستاده بود اینگونه بیان میکند که داستان «تنها هنگامی به تمامی به مقصود خود دست مییابد که با وجدان تمام روابط متقابل واقعی را توصیف کند، توهمهای معمول درباره این روابط را در هم بشکند و خوشبینی جهان بورژوایی را درهم بکوبد» (ایگلتون، ۱۳۹۳). مواجهه ما با صحنه آخر اینگونه عمل میکند. در وهله اول ما را با تلخی ناامیدیای رودررو میکند که انگار نتیجه شرایط موجود است. درعینحال به شکلی زیرکانه شکافی در ایدئولوژی موجود را آشکار میکند. آنچه قهرمانهای داستانها را در وضعیتی اینچنینی قرار داده نه نتیجه انتخابهایشان بلکه تحمیل وضع موجود است. در صحنه محذوف هر اتفاقی هم که بیفتد باز نتیجه همین خواهد بود که پیش آمده است. منابع: 1. «مارکسیسم و نقد ادبی»، تري ایگلتون، ترجمه اکبر معصومبیگی، نشر بوتیمار 2. «چگونه آنان که گول نخوردهاند به خطا میروند»، اسلاوي ژيژك، در روانکاوی (2)، ترجمه مراد فرهادپور 3. «کلیسای جامع»، ريموند كارور، ترجمه فرزانه طاهری، نشر نیلوفر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.