سوفی و دیوانه / مهدی کرمپور
آنتروپومورفیزم با مرغان و بهایم
احمدرضا دالوند
مدیر رسانهای فیلم «سوفی و دیوانه» میگوید: طرح پوستر به لایههای مفهومی فیلم اشاره دارد و میافزاید: عموما طراحی پوسترهای فیلمهای سینمایی با استفاده از عکس و طرح صحنهها و بازیگران صورت میگیرد و در این فضا طبیعتا طراحی غیرمتعارف کمی واکنشبرانگیز خواهد بود و در ادامه میافزاید: قبول داریم که این طرح برای یک فیلم سینمایی غیرمتعارف بود، اما نکته قابل ذکر دراینباره این است که طرح این پوستر به ظاهر و لایه نخست فیلم و قصه اشاره ندارد و معطوف به لایههای بعدی و مفهومی آن است. از سویی، عوامل سازنده فیلم در شرح مختصر فیلم به این شعر اکتفا کردهاند: من مست و تو دیوانه ما را که برد خانه/ صدبار تو را گفتم کم خور دو سه پیمانه...
در ابتدا اعلام میشود که این نوشتار قصد رمزگشایی از مرغان و بهایم و وحوش و نباتات موجود در پوستر فیلم «سوفی و دیوانه» را ندارد و بحث خود را نیز از همین نکته آغاز میکنیم. الف) کاربرد زبان فاصله: برای روشنشدن این معنا به کاربرد مفهوم فاصله در شعر اشارهای مختصر میشود: گاه شاعر، مفهوم فاصله را در کلمات پنهان میکند: مانند شعری از شاعره هندیتبار پارسیگو «زینبالنسا» متخلص به «مخفی»، دختر اورنگزیب پادشاه گورکانی هند که سروده است: در سخن مخفی شدم همچو بو در برگ گل/ میل دیدن هرکه دارد در سخن بیند مرا. مبحث فاصله بسیار وسیع و قابلتأمل است و مصادیق کاربردی آن را در موارد متعددی، میتوان ردیابی کرد؛ مگر در مدیای پوستر که به این دلیل طراحی و تکثیر میشود که موضوع «فاصله» / Distance را میان چشمان مخاطب سینما و اثر سینمایی از میان بردارد و گفتنی است طراح گرافیک، چنانچه هر تمهیدی غیر از چنین هدفی را در دیزاین پوستر به کار ببندد، از روح این مدیای اطلاعرسان دور شده است. به دیگر سخن، بیان گرافیک بهطورکلی و مدیای پوستر بهطور خاص نمیتواند همچون «زینبالنسا»، شاعر پارسیگوی اعلام کند: «میل دیدن هرکه دارد در سخن بیند مرا»... گفتن ندارد که میان زبان فاصله در شعر و زبان فاصله در گرافیک خیلیخیلی تفاوت هست. ب) کاربرد زبان نمادین: اصطلاح سمبل Symbol که در فارسی دری به نماد ترجمه شده است، به معنای «بههمپیوستن» و چسباندن دو قطعه ازهممجزاست. بانیان این مکتب در ادبیات که از بیان خشک ناتورالیسم (طبیعتگرایی) و بیان مطابق با واقعیت «رئالیسم»، دلزده بودند، برای بیان اندیشههای خود، نمادها را به کار گرفتند، اما نمادآفرینی در تاریخ بشر پیشینه دورودرازی دارد؛ یعنی از هزارانسال قبل از بهوجودآمدن مکتب سمبلیسم، انسان برای تبیین پدیدههای طبیعت و بیان احساسات و عواطفش، از نمادها استفاده میکرده است. تمایل انسان به نامگذاری اشیا و پدیدهها، منجر به شکلگیری مفهوم «انسانانگاری» یا آنتروپومورفیزم Anthropomorphism شده که استعارهای بسیار نیرومند در رابطه میان انسان و سایر پدیدههای جهان شده است. باری، نمادگرایی در بیان گرافیک (مثلا در طراحی برخی نشانهها، تصویرگری، و...) و در جای خود، جلوهای دارد که شاید به سبب زبان مدرن و بیشائبه گرافیک، قدرتی در انتقال مفاهیم سمبلیک دارد که در کمتر مدیای دیگری میتوان سراغ گرفت. نمونهها بسیارند، اما پوستر یک فیلم سینمایی با بهرهگیری از زبان نمادین و کاربرد نشانههای غیرمستقیم، در بهترین حالت ممکن است بگوید: «من یک پوستر هنرمندانهام»...؛ البته پوستری هنرمندانه که در انتقال برقآسای رویکرد مفهومی فیلم ناکارآمد است. هرچند که پوستر فیلم «سوفیا و دیوانه» یک اثر هنرمندانه هم نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.