اینک، زمان روسیهستیزی نیست!
سید حسین طباطبایی
1-دوره معاصر نشان میدهد روابط بین کشورها زمانی پایدار میماند که روابط تجاری ایشان مستحکم است. این واقعیت را میتوان از ایده تشکیل اتحادیه اروپا تا تداوم همکاری آلمان و روسیه بعد از وضع تحریمها علیه روسیه به دنبال بحران کریمه، مشاهده کرد. 2- مهمترین بازار در تجارت بینالمللی، تجارت انرژی است. از 24 شرکت اول جهان تجارت به لحاظ گردش مالی، اکثر موارد (حداقل 14 مورد) به طور مستقیم (یا حداکثر با کمترین واسطه) به تجارت انرژی و بهویژه نفت و گاز مشغولاند.
همچنین گردش مالی توتال، بهعنوان بیستوچهارمین شرکت این فهرست، برابر است با نصف بودجه سالانه دولت فرانسه، بهعنوان ششمین قدرت اقتصادی جهان؛ با این تفاوت که «توتال» سوددهی داشته؛ اما دولت فرانسه نزدیک به 70 میلیارد یورو کسری بودجه را تجربه کرده است (2013). 3- آمریکا رفتهرفته از واردکننده انرژی به صادرکننده انرژی تبدیل شده است. این روند با انقلاب نفت و گاز شیل، سیاست ایالات متحده از سال 2008 و به دنبال بحران اقتصادی در استفاده از منابع نفتی استراتژیک آن کشور، پیشرفت تکنولوژی و پایینآوردن آستانه سودآوری استخراج مخازن در دهه اخیر و...، رقمخورده است و با توجه به دغدغه «جنگ تجارت» با چین، رغبتی به ماندن در خاورمیانه و هزینه برای این منطقه به اندازه سابق ندارد. درواقع مرکز ثقل تجارت جهانی از دو سمت اقیانوس اطلس به دو سمت اقیانوس آرام منتقل شده و توان آمریکا را به آن سمت سوق داده است. این دغدغه (یکی از) مهمترین بحث(ها) بین دو حزب ایالات متحده بوده است که بحثهای انتخاباتی «اوباما - رامنی» و «ترامپ - هیلاری» به خوبی نشاندهنده این ادعاست. در این شرایط، روسیه در حال برنامهریزی برای بسط نفوذ خود در منطقه ما، خاورمیانه، است و البته این منطقه قاعدتا «پولیسنتریک» خواهد ماند؛ اما روسیه حتما از بازیگران فعال و احتمالا مهمترین آنها است. از نشانههای این ادعا در بُعد سیاسی، عذرخواهی رسمی ترکیه از روسیه بود؛ ظاهرا ترکها به خوبی دانستهاند «روسیهستیزی» استراتژی صحیحی نیست. روسیه از دو دهه قبل با هدف بازسازی چهره خود بعد از فروپاشی شوروی، سیاستهای ویژه خود را آغاز کرد که مهمترین بخش آن، سیاستهای نفتی و گازی این کشور بود. اروپا از مهمترین مصرفکنندگان انرژی روسیه بوده است. تأمینکننده 30 درصد نفت و گاز اروپا (که در برخی کشورهای شرقی به صددرصد میرسد)، آنقدر توان تجاری - سیاسی پیدا کرده بود که در بحران کریمه عقب ننشیند و اقتدار مجدد خود را به رخ بکشد. درواقع رابطه تجاری این کشور با شرق اروپا و آلمان، بهعنوان رکن اصلی اقتصاد اروپا به نحوی بود که معلوم بود در کوتاه و میانمدت اروپا، باید کرنشی نسبی نسبت به این کشور داشته باشد و تا حدی چنین نیز شد. با روبهسردیگذاشتن رابطه روسیه و اتحادیه اروپا، روسیه برای آینده به دنبال بازارهای امنتر یا به عبارتی، به دنبال گوناگونیسازی بازار خویش است. همچنین فرسودهشدن مخازن گاز سنتی روسیه که در غرب این کشور قرار دارد و میل چین به مصرف انرژی و...، همهوهمه موجب شد تا چین به سرمایهگذاری 400میلیارددلاری در صنعت انرژی روسیه و در شرق این کشور مبادرت کند. بنابراین روسیه بعد از تحریمشدن از سوی یکی از قطبهای سرمایهداری اقیانوس آرام (آمریکا)، روابط تجاری خود را با چین (دیگر قطب تجاری اقیانوس آرام)، بهشدت گسترش داده است. اما این پایان کار روسیه نبوده است؛ روسیه به تازگی قصد فروش 19.5 درصد از سهام شرکت «رسنفت» (برخی این شرکت را بزرگترین شرکت نفتی روسیه میدانند) را بهطور مشترک به قطر کرده است. سرمایهگذاری عربستان در روسیه افزایش داشته است و ترکیه در نهایت (بعد از عذرخواهی و بهبود روابط) با این کشور برای پروژه پاپلاین «ترکیش استریم»، به توافق رسیده است.همه این قراردادها، مثالهایی از قراردادهای بسیار سنگین و پرسود، بلندمدت و استراتژیکی هستند که از طرف روسیه با کشورهای منطقه منعقد شدهاند. بنابراین طبیعی است اگر ایران با روسیه چنین روابطی نداشته باشد، ممکن است در آینده اسیر بدهوبستانهای روسیه با دیگر کشورها شود. راه پیشگیری از این اتفاق، «روسیهستیزی» نیست، بلکه راه در بسط روابط تجاری طرفین است. همچنین نباید فراموش کرد «گازپروم» و «گازپروم نفت»، بهعنوان شرکتهای روسی، مانند دیگر شرکتهای نفتی و گازی به دنبال منافع اقتصادی خود هستند. به نظر راه صحیح، بستن راه ایشان نباشد، بلکه گامگذاشتن در راهی همراه با ایشان اما هوشمندانه و همراه با کنترل باشد تا همانطور که هشدار از سر صدق دادهاند، «از بهتلهافتادن مجدد خودداری کنیم». بنابراین امیدوارم جهتگیری وزارت نفت در این راستا (انعقاد هفت قرارداد مطالعاتی با روسها) ادامه یابد و هرچه زودتر به انعقاد قراردادهای توسعه (یا اکتشاف و توسعه) منجر شود (البته که با احتیاط)؛ زیرا به نظر، چنین است که میتوان از قربانی سناریوهای مختلف روابط بینالمللشدن جلوگیری کرد. درعینحال، گوناگونبودن شرکتها و سرمایههای داخل ایران از حیث منشأ، حتما امری است مبارک که امید است چنین شود. *پژوهشگر حوزه انرژی در «مؤسسه حقوق صلح و توسعه فرانسه»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.