چرا انقلاب ناگزير بود
به هر حال این جنبشها اغلب خود را در قالب یک هویت فرهنگی عرضه کردند. باید به این جنبشهای «فرهنگی» به مثابه اشکال مهمی از مدرنیته، که در زمانه ما پدید آمدهاند نگاه کرد. بیآنکه لازم باشد به گفتمانهای سادهانگارانهای در باب «احیای انگیزههای قدیمی» یا «فناتیسم مذهبی» متوسل شد، باید سعی کرد جنبشهای مزبور و علل پیدایش آنها را شناخت». (میرسپاسی، 1384، ص 222) در واقع این وجه انقلاب ایران یعنی از منظر دیگری هم به موضوع بیداری اسلامی پرداخته شده است. برتراند بدیع هم بیداری اسلامی را اینطور توضیح میدهد که در زمانی که همه ایدئولوژیهای وارداتی که از تجربه اروپا به وام گرفته شدهاند، با شکست مواجه شدهاند، در مقابل تودهها چیزی جز اسلام باقی نمیماند و در برابر دعوتگران نیز چیزی جز اسلام برای بسیج تودهها وجود ندارد. (به نقل از جابری، 1384، ص 23). اسلامیبودن آن) به تعبیری مهمتر از اصل وقوع انقلاب بود بههمیندلیل انقلاب ایران نهتنها در داخل بلکه در سطح بینالمللی هم بهجز تأثیرات سیاسی و ژئوپلیتیک، تأثیرات فرهنگی و فکری هم داشت، ازهمینروست که میشل فوکو معتقد است «در سال 1978 اسلام افیون تودهها نبود، به این خاطر که روح یک جهان بیروح بود». 5-3ـ رهبری انقلاب در اینکه ویژگیهای شخصی و جایگاه مذهبی آیتالله خمینی عامل مؤثری در پیروزی انقلاب هم در بعد سلبی یعنی براندازی شاه و هم در بعد ایجابی یعنی جمهوری اسلامی بود، تقریبا نوعی اتفاقنظر وجود دارد. اولین نکته در مورد آیتالله خمینی مسئله حرکت از جایگاه مرجعیت شیعه است. به نظر میرسد که در خط مشی کلی آیتالله خمینی این دو ویژگی بسیار بارز و قابل توجه است. آیتالله خمینی تنها وقتی که پا به میدان مرجعیت گذاشت فعالیتهای سیاسی خود را آغاز کرد، و این در حالی بود که دهها سال در حوزههای علمیه نسبت به سیاست سکوتپیشه شده بود. به قول الگار، با وجود آنکه در سراسر قرن بیستم مناسبات میان علما و دولت حاد بود، اما بسیاری از علمای برجسته این قرن سکوت پیشه کردند و از سوی دیگر گواینکه هیچگاه جامعه ایران در این قرن خالی از امکان بالقوه یک قیام اسلامی نبود، اما فقط این آیتالله خمینی بود که توانست مضمونهای از قبل موجود شهادت، نارضایتی مذهبی و آرزوی یک حکومت عادلانه را در چارچوبی نیرومند و جامع هماهنگ کند. (الگار، 1375، ص 324) یکی دیگر از ویژگیهای مهم آیتالله خمینی واردنشدن در مسائل اختلافی و کوشش برای جمعکردن همه نیروها زیر چتر مبارزه با شاه بود و آنقدر به این موضوع توجه داشت که حتی در صحبتهای خصوصی نیز میکوشید که هیچ حمله و مطلبی دال بر محکوم و ردکردن یکی از افراد یا اقشاری که بالقوه میتواند در صف مبارزه قرار گیرد نگوید و این خصلت برخلاف خصلت شاه بود که کاری جز دورکردن مردم و گروهها و اقشار از خودش نمیکرد. واردشدن در مسائلی چون دیدگاههای شریعتی، قشر متحجر حوزه، جناح غیرانقلابی مرجعیت، و حتی غیرمذهبیها و کمونیستها، هر کدام میتوانست در اتحاد و یکپارچگی مردم رخنه ایجاد کند که ایشان از آن پرهیز جدی میکرد. 6-3ـ شکلگیری انقلاب و سیاستهای دو طرف وجه ایجابی انقلاب از سال 1342 آغاز شد. وجهی که انتقال رهبری سیاسی مخالفان از تهران به قم و سپس نجف بود، اما در عین حال وجه سلبی انقلاب هم عملا از همین دوره متولد شد. این نقطه آغاز، معلول تغییر سیاستهای شاه است، که آبراهامیان آن را چنین خلاصه میکند که تا سال 1342 سیاست کلی رژیم جذب طبقات سنتی و نظارت شدید بر طبقات جدید بود؛ اما این سیاست پس از اصلاحات ارضی و انقلاب سفید و رودررویی با مذهبیها تغییر کرد و به طرد و سرکوب طبقات سنتی تبدیل شد، بدون اینکه گشایشی در وضعیت طبقات جدید فراهم شود. همانطور که میرسپاسی توضیح میدهد: «برنامههای مدرنیزاسیون شاه، شامل تحول در ساختار قدرت سیاسی نمیشود و از مدرنیته فرهنگی و سیاسی نیز خبری نیست، بلکه برعکس، بهواسطه فرایندهای مدرنیزاسیون، دولت استبدادی از اقتداری ساختاریتر و قویتر برخوردار میشود. برنامه مدرنیزاسیون شاه، بهخاطر مدرنبودن آن نیست که نقد میشود، بلکه بهخاطر ناتوانی آن در نیل به مدرنیته، به معنای واقعی کلمه است که مورد انتقاد قرار دارد... . جنبش ضد مدرنیزاسیون ایران در دهههای 1340 و 1350، آشکارا کوششی است برای سازگارکردن مدرنیته با بافت «ایرانی» و «اسلامی». (میرسپاسی، 1384، صص 138 و 144) از زاویه دیگری هم میتوان تحلیل کرد که چرا رژیم شاه دموکراتیک نمیشد، زیرا با وجود توسعه نسبی صنعتی و اجتماعی، پیششرطهای لازم را نداشت؛ پیششرطهای مشهود توسعه دموکراتیک در اروپا بود که در ایران دوران پهلوی وجود نداشت. استمپل که وابسته سیاسی آمریکا در ایران است و دوران اوج انقلاب را در سفارت آمریکا در تهران فعال بود، آغاز تحول سیاسی در ایران را در کتاب خود با این پاراگراف شروع میکند که: «سادهانگاری است اگر تصور کنیم در دوران پیش از انقلاب یک نظام کارآمد سیاسی در ایران وجود داشته است. بین سالهای 1974-1978، هنگامی که دولت از انجام توقعات درماند، ابتدا بهتدریج و سپس بهطور ناگهانی، همهچیز از هم فروپاشید. در سالهای 1960 رژیم شاه بیشتر بهسوی دیکتاتوری گراییده، یک مرد بر جریان امور مخفی و سیاسی و حرکت نوسازی کشور حاکم شد، همه سازمانها - حتی مجلس و یا دادگستری- قدرت و استقلال خود را از دست دادند». (استمپل، 1377، ص 35) از سوی دیگر در سطح جامعه چهار عامل میتواند بهعنوان عوامل فروپاشی رژیمهای غیردموکراتیک عمل کند: 1. میزان چشمگیری از نارضایتی عمومی 2. ساماندهی به ناراضیها 3. رهبری جنبش مقاومت 4. ایدئولوژی مقاومت. در مجموع تحقق عامل مورد نظر به درجات مختلف لازمه پیدایش شرایط فروپاشی رژیمهای غیردموکراتیک بوده است. (بروکر، 1383، صص 15 و 16 از مقدمه بشیریه) و بررسی انقلاب نشان میدهد رژیم شاه تقریبا با هر چهار بحران مواجه شد و چهار عامل مؤثر در سطح جامعه نیز بهخوبی دیده میشود. رژیم گذشته به نحوی با هر پنج بحران مشروعیت، نفوذ، هویت، نقشها و ارتباطات و بحران توزیع مواجه بود؛ اما در نهایت تمامی بحرانها منجر به تشدید بحران مشروعیت و سپس این بحران به نوبه خود قوامدهنده بحرانهای قبلی شد، در گونهشناسی رژیم گذشته میتوان برحسب تقسیمبندی «وبر» و بسطدهندگان نظریه او، رژیم شاه را نوع خاصی از پاتریمونیالیسم یعنی «سلطانی» معرفی کرد که در واقع نوع شدیدا متمرکز حکومت شخصی است که در آن حاکم از حداکثر اختیارات و قوه صلاحدید امور برخوردار است و مبنای حاکمیت شخصی نیز وفاداری فردی و در پیوند با پاداشهای مادی است؛ اما حذف رژیم شاه فقط معلول خطاها و سیاستهای غلط رژیم گذشته و شاه نبود، بلکه تحولی هم در طرف مقابل به وجود آمد، چنانچه میلانی توضیح میدهد که: «درخصوص علل بروز انقلاب هر ایده یا عقیدهای را که بپذیریم در نهایت باید به این نکته بدیهی توجه کرد که تحولات و واقعیات عینی بهتنهایی موجب بروز انقلاب نمیشوند، بلکه در عمل استنباط ذهنی از واقعیات است که مردم را برای ایجاد تغییرات آماده میکند». (میلانی، 1381، ص 51) و این ویژگی در طول سالهای 1342- 1357 به مرور در ذهن مردم نمودار شد. شاه که هریک از طبقات اجتماعی را بهدلیل خاص خودشان از خود رانده بود، یکباره با موج عظیم مردمی علیه خودش مواجه شد، طبقه متوسط سنتی نگران بقا و هویت خود بود، طبقه متوسط جدید توسعهنیافتگی و فقدان دموکراسی را مسئله میدانست، کشاورزان هم منفعتی از نفت و توسعه نبردند، کارگران و طبقات پایینشهری هم که با تورم، بیکاری و فقر محاصره شدند و حتی طبقات بالا هم بهدلیل حساسیت به سرنوشت خویش و گرهخوردنش با بقای شاه و بیاعتمادی به او، رهایش کردند؛ اما اسلامیبودن چنین جنبشی نیز بیارتباط با مردمیبودنش نبود، همچنان که الگار اهمیت هر دو بُعد این انقلاب را متذکر میشود که: «در انقلاب سال 9-1978/8-1357 دو جنبه وابسته به یکدیگر به چشم میخورد: مشارکت وسیع مردم در این جنبش که در میان خیزشهای انقلابی قرن بیستم بیسابقه بود و ماهیت اسلامی آن از حیث ایدئولوژی، سازماندهی و رهبری» (الگار، مقالهای از سلسله پهلوی، 1375، ص 322). 1ـ درباره تصمیمات شخصی شاه و دیگر خصوصیات وی در خاطرات کارگزاران رژیم گذشته بهوفور مطالب جالبی یافت میشود؛ برای نمونه میتوان به خاطرات عبدالمجید مجیدی که پست مهم ریاست سازمان برنامه و بودجه را داشت اشاره کرد که چگونه شاه تصمیمات اصلی را خود میگرفت و این کارگزاران نیز به آن گردن مینهادند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.