جوینتونچر، اهمیت و کاربردهای آن
مفهومی گمشده در صنعت فضایی کشور
پژمان خالقیزاده.کارشناسارشد مهندسی هوافضا و پژوهشگر فناوری فضایی
صنعت فضایی به دلیل وسعت، پیچیدگی و پرهزینهبودن، همواره نیازمند حمایتهای دولت بوده است. هرچند از اوایل قرن بیستویکم شرکتهای خصوصی سهم پررنگی در کاهش هزینههای مأموریتهای فضایی و درنتیجه تجاریسازی آن داشتهاند، اما هنوز هم نمیتوان سهم دولتها را در توسعه این فناوریهای گرانقیمت نادیده گرفت. توسعههای پرشتاب و اعجابانگیزی همچون آزمایش موفقیتآمیز حامل بازگشتپذیر فالکن 9 با قابلیت استفاده مجدد و انجام چندباره مأموریت حمل بار و تجهیزات به وسیله فضاپیمای خصوصی و تدارکاتی دراگون، ساخت حاملهای با قابلیت اطمینان بالا از سوی شرکت «یو اِل اِی» که جوینتونچری موفق از بویینگ و لاکهید مارتین است، همگی حاکی از پدیدارشدن افقهای نو و موفقیت بخش خصوصی در انجام مأموریتهای پیچیده و با هزینه ارزانتر در این صنعت است. جوینتونچر در صنعت فضایی جوینتونچر در معنای عام، شامل هرگونه مشارکت و همکاری بین دو شرکت است؛ چه هویت جدیدی در حین آن شکل بگیرد و چه نگیرد. جوینتونچر در معنای خاص زمانی شکل میگیرد که دو شرکت گردهم آمده و توافق میکنند در قالب یک هویت جدید، فعالیت تجاری مشخص و مشترکی را پایهگذاری کنند. درواقع جوینتونچر یک چارچوب حقوقی همکاری است که در آن خطرات احتمالی و مدیریت، میان طرفین تقسیم میشود. در عالیترین وضعیت ممکن، جوینتونچر بین دو شرکت توانمند و هموزن برقرار میشود. مانند آنچه شرکتهای بویینگ و لاکهید مارتین در سال 2006 با نام یونایتد لانچ الاینس یا بهاختصار «یو اِل اِی» تأسیس کردند. لاکهید مارتین که شرکتی با سابقه دیرینه در صنعت هوایی و فضایی است، با طراحی و ساخت پرتابگرهای اتلس در ایالات متحده، نامی پرآوازه بود. شرکت بویینگ نیز با توسعه پرتابگرهای دلتا، سهمی درخور از این بازار را تصاحب کرده بود. این شرکتها پس از تأسیس «یو اِل اِی»، یک انحصار در حوزه پرتابگرهای فضایی آمریکا برقرار کردهاند. ایرباس و سافران را میتوان مثالی دیگر از تأسیس جوینتونچر فضایی دانست. این شرکتها در ابتدای سال 2015 جوینتونچر را تأسیس کردند و بهعنوان پیمانکار اصلی در توسعه حامل فضایی آریان شش از طرف آژانس فضایی اروپا معرفی شدند. دو مورد گفته شده در بالا، مدلهایی موفق هستند که از سوی شرکتهای متوازن و هماندازه تأسیس شدهاند. انواع دیگری نیز در دنیا وجود دارد که در آن یک شرکت درواقع سهم قدرت فنی و تکنیکی بالاتری نسبت به همکار خود داشته و جوینتونچر تشکیل میدهند. این مفهوم به طور مشخص نوعی انتقال فناوری است که در قالب سرمایهگذاری مشترک نمود پیدا میکند. دیجیتالگلوب، شرکت معروف در حوزه ماهواره و خدمات سنجش از دور و تصویربرداری، در فوریه 2016 اعلام کرد با دولت پادشاهی عربستان سعودی توافق کرده که به صورت جوینتونچر، شش ماهواره تصویربرداری اپتیکی کوچک را با قدرت تفکیک کمتر از یک متر، توسعه داده و در سالهای 2018 و 2019 پرتاب کند. البته از چشم تیزبین صاحبنظران فضایی پوشیده نخواهد ماند که ماهواره سنجشی با قدرت تفکیک زیر یک متر، بیشتر برای اهداف شناسایی در منطقه کاربرد دارد. صنعت فضایی کشور، دولتی یا خصوصی؟ آنچه در سالهای اخیر در صنعت فضایی ایران رخ داده است را میتوان در چهار حوزه پرتابگر، ماهواره، کاوشگرهای فضایی و کاربردهای فضایی خلاصه کرد. امروزه پرتابگرهای ما میتوانند ماهوارههایی در ابعاد نانو و میکرو را به مدار پایین زمین ببرند. ماهوارههای توسعه دادهشده در کشور با اهداف اثبات توانایی و در ابتدای راه، برای ارائه خدمات به کاربران سنجشی و مخابراتی هستند. در حوزه کاوشگرهای فضایی، شاید به دلیل نوع مأموریتها وضع بهتر باشد. به این معنی که میشود ادعا کرد محمولههای نسبتا سنگین کاوشگری در مأموریتهایی تا ارتفاع حدودی 150کیلومتری از سطح زمین را میتوان انتقال داد. این بدان معنی است که بستر لازم برای اکتشافات فضایی در مأموریتهای زیرمداری فراهم است و در صورت وجود صورتمسئله و موضوع مناسب و عزم جدی برای انجام مأموریتهای علمی و اکتشافی، میتوان روی این بخش حساب ویژهای باز کرد. همه اینها، آن بخش از صنعت فضایی است که مربوط به توسعه داخلی بوده و همیشه در جراید و سایتهای خبری از آن سخن به میان آمده است. در حوزه کاربردهای صنعت فضایی همچون پایش جنگلها و مراتع به منظور جلوگیری از تخریب و آتشسوزی، رفع مشکلات محیطزیستی، پایش خشکی دریاچهها و رودخانهها، خدمات ناوبری و اورژانس جادهای و صدها مورد مشابه یا کمتر پرداخته شده یا به صورت پراکنده کارهایی صورت گرفته است که در هر دو صورت، در حل مسائل نامبردهشده، نمود عینی پیدا نکرده است. مهمتر از همه اینکه، کسبوکار فضایی در کشور در انحصار نهادهای دولتی است که تا امروز در توسعه و رشد شرکتهای خصوصی پایدار موفق نبودهاند. برای مثال، در توسعه ماهوارههای بومی (که دانشگاههای مطرح کشور درگیر طراحی و ساخت آن شدهاند)، اثری از ایجاد شرکتهای خصوصی قابل اتکا و پایدار (چه دانشبنیان و چه غیردانشبنیان) به چشم نمیخورد. الزامات توسعه فضایی کشور امروزه جهتگیری آژانسهای فضایی دنیا به سمت تجاریسازی و همگانیکردن فناوری و خدمات فضایی است. خدمات فضاپایه دیگر جزء لاینفک زندگی بشر محسوب میشود. در کشور ما، یا به بسیاری از حوزههای خدمات و کاربردهای فضایی پرداخته نشده یا اینکه درخصوص آنها اقداماتی به صورت اولیه در حال انجام است که به هیچوجه پاسخی برای رفع نیازهای بهروز کشور و رفع مشکلاتی از قبیل بلایای طبیعی، محیط زیست، ناوبری و اورژانس جادهای و... نخواهد بود. علاوه برآن سرعت تجاریسازی فناوری فضایی بسیار سرسامآور و ناباورانه است. بهعنوان نمونه، در سالهای اخیر تصاویر ماهوارههای سری لندست و بهویژه لندست هشت و سنجندههای مادیس به صورت مجانی در اختیار جهانیان قرار گرفته است. این بدان معنی است که توسعه انفرادی و در فضای غیرتعاملی، دیگر قابلیت و توجیه اجرائی نخواهد داشت. از یک سو، کشورهای دنیا و از جمله ایران، ناچار به استفاده از این خدمات خواهند بود و از منظر سرمایهگذاری، دارای شرایط عالی برای سرمایهگذاران داخلی و خارجی خواهند بود. این فرصت داخلی، منطقهای و جهانی اگرچه مطلوبیت بسیار بالایی دارد، اما همانگونه که پیشتر نیز گفته شد، رقبای منطقهای و جهانی در حال تصاحب چنین فرصتهایی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.