مروری بر برنامهها و دستاوردهای فضایی ایران
چشمانتظار فردایی روشنتر
محمدرضا رضایی
در یک دهه اخیر شاهد خروجیها و بروز مسائلی در حوزه فناوری فضایی کشور بودهایم که میتواند تا حدود زیادی امکان نقد عملکرد برنامه «10 ساله اول» فضایی کشور و دستگاههای ذیربط را فراهم كند. برنامه ۱۰ ساله اول فضایی کشور، از سال ۱۳۸۵ آغاز شد و تا سال ۱۳۹۴ ادامه داشت. وقتی برنامهای تدوین میشود، حتما به روشها و ساختار اجرای آن نیز توجه شده است. منتها در برنامه اول شاهد آن بودیم که سهبار ساختار فضایی ایران با تغییرات بنیادینی مواجه بود. این تغییرات ساختاری متعدد در یک بازه زمانی ۱۰ ساله، باعث ایجاد هرجومرجهایی در پیشبرد برنامهها شد. این مسئله میتواند از سه چیز نشئت گرفته باشد؛ نخست اینکه ممکن است در برنامه اصلا ساختاری در نظر گرفته نشده و برخی اتفاقات باعث این تغییرات شده باشد. حالت دوم مربوط به این است که ساختار پیشبینی شده بوده، اما بهدرستی روی آن مطالعهای انجام نگرفته، بههمیندلیل در حین اجرای برنامه اول، با آزمونوخطا سعی در بهینهسازی آن کردند. در حالت سوم هم احتمال میرود که سلایق شخصی یا جناحی در این تغییرات مؤثر بودهاند. حالت اول تقریبا بعید به نظر میرسد. منتها درباره حالت دوم باید دید که قانونگذار، چه ساختاری را تعیین کرده بود و در نهایت چهچیزی اتفاق افتاد. برای بررسی بهتر لازم است اسناد مربوط به برنامه اول و نهادهای درگیر در آن منتشر شوند تا بتوان قضاوت بهتری داشت، اما به نظر میآید حالت سوم تأثیر بیشتری داشته است. زیرا در دو تغییر ساختاری میتوان ردپایی از اعمال سلیقه را مشاهده کرد. در مهمترین تغییر، شاهد آن بودیم که سازمان فضایی ایران از وزارت ارتباطات جدا شده و با پژوهشکده جهاد ادغام میشود و به زیرمجموعه نهاد ریاستجمهوری میرود. از طرفی دیگر پژوهشگاه هوافضا نیز از وزارت علوم منفک شده و تحت عنوان پژوهشکده سامانههای فضانوردی با یک واسطه (پژوهشگاه فضایی ایران) بخشی از زیرمجموعه سازمان فضایی ایران میشود. تمامی این تغییروتحولات ظاهرا بدون گرفتن مجوزها و مصوبههای لازم از مراجع ذیصلاح از جمله مجلس شورای اسلامی بوده است. بههمیندلیل هم برای سالها، سازمان فضایی ایران رنگ رئیس به خود ندید و بین سالهای ۸۹ تا اواخر ۹۳ ازسوي یک سرپرست اداره میشد! اتفاقی که معمولا در مناسبات اداری بههیچعنوان رایج نیست که یک مجموعه نزدیک به دوونيم سال با سرپرست اداره شود. در ادامه با آغاز به کار دولت روحانی، پس از مدتی همه این تغییرات تقریبا به حالت اول برمیگردد. استدلال دولت جدید این بود که این تغییرات قانونی نبوده و باید طبق قانون عمل کرد. درحالیکه دولت یازدهم تمام تشکیلات فضایی کشور را به جایگاههای اولیه خود برمیگرداند، بهناگاه شاهد تولد یک نهاد جدید با عنوان مرکز ملی فضایی ایران بودیم؛ نهادی که از همان بدو راهاندازی موافقان و مخالفان خاص خود را داشت و هنوز هم بهدرستی ضرورت وجود آن مشخص نیست، بهطوریکه وقتی نظرات دکتر «محسن بهرامی» (رئیس سازمان فضایی ایران) و دکتر «فتحالله امی» (رئیس پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم) را در این رابطه پرسیدیم، با دو دیدگاه متفاوت روبهرو شدیم. دکتر «امی» این مرکز را بازوی مطالعاتی و امکانسنجی شورایعالی فضایی معرفی کرد. درحالیکه دکتر «بهرامی» جایگاه این مرکز را از لحاظ قانونی و اجرائی خیلی شفاف ندانسته و آن را تصمیم رئیسجمهور میداند و آن را مسئلهای میداند که باید حل شود زیرا اعتقاد دارد چنین نقشی پیش از آن در قانون برعهده شورایعالی فضایی و دبیرخانه آن که همان سازمان فضایی ایران است، گذاشته شده است. برایند تمام این اتفاقات و بحثها فارغ از هر دلیل و علتی که پشت آنهاست، نشان میدهد که در برنامه ۱۰ ساله اول توسعه فضایی ایران یک سردرگمی خاص را در ساختار تشکیلاتی فضایی شاهد بودیم که معمولا چنین چیزهایی باعث کاهش سرعت پیشرفت یا توقف برنامه میشود. دستاوردهای فنی بدون اغراق در زمان اجرای برنامه ۱۰ ساله اول فضایی کشور، شاهد اتفاقات و جهشهای بیسابقهای بودیم. ایران توانست نخستین ماهواره بومی خود را با پرتابگر داخلی در مدار قرار دهد و چند پرتاب زیرمداری موفق از جمله پرتاب موجود زنده به فضا انجام شد. توان پرتابگرهایمان بیشتر شدند و همه اینها را میتوان خروجیهای مهمی تلقی کرد. این خروجیها را از دو دیدگاه متفاوت بررسی میکنیم؛ نخست ماهیت فنی آنها. بدونشک مهندسان و دانشمندان ایرانی با توجه به محدودیتهای ناشی از تحریمها و مشکلات متعددی که داشتند، بهخوبی توانستند از پس چالشهای موجود در راه رسیدن به فضا برآیند و همین نکته مهم و مثبتی است. چهبسا اگر کشور از پشتوانه صنعتی قویتری برخوردار بود، میتوانست جایگاه بالاتری در این عرصه در سطح منطقه و جهان داشته باشد. هرچند سطح فناوری فضایی ایران با آنچه در کشورهای توسعهیافته میبینیم، سالها و بلکه دههها فاصله دارد، اما این نشان از وجود یک پتانسیل بالقوه علمی و فنی در کشور برای پیشبرد برنامههای فضایی دارد. زیرا تعدادی از کشورها از جمله کرهجنوبی، باوجود ارتباط نزدیکی که با آمریکا بهعنوان ابرقدرت فضایی جهان دارند، امکان توسعه برنامههای فضایی بهخصوص در سطح پرتابگرها را همچنان به دست نیاوردهاند. درحالیکه کشور ما در این زمینه پیشرفتهای محسوسی داشته است، اما دیدگاه دوم به این موضوع اختصاص دارد که هیچکدام از این دستاوردها فعلا ظرفیت آن را ندارند که پاسخگوی نیازهای اساسی و حیاتی ما به فضا باشند؛ نیازهایی همچون سنجش از دور و مخابرات. بههمیندلیل درحالیکه تلاش مهندسان ایرانی را در این عرصه ارج مینهیم، اما باید بگوییم تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی است و نباید به این دستاوردها خیلی دل خوش کرد، چراکه اگر این تلاشها نتوانند نیازهای اساسی کشور را برطرف کنند، کاری عبث و بیهوده خواهند بود، اما درمجموع باید به این نکته توجه داشت که زیرساختهای فنی در برنامه اول تا حدود زیادی ایجاد شده و نیاز به توسعه و پیشرفت دارند. این زیرساختها در صورت وجود یک برنامه هدفمند و بهینه، کمک میکنند كه در آینده در انتقال فناوریهای روز جهانی به صنعت فضایی کشور و تعامل با جهان بهتر عمل کنیم. آیا فضا ابزار تبلیغاتی است؟ شاید زمان جهتگیریهای سیاسی و تبلیغاتی در برنامههای فضایی گذشته باشد. درحالیکه کشورهای توسعهیافته بهشدت در حال سرمایهگذاری در حوزه فضا و بهرهگیری از کاربردهای بیشمار آن بهنفع خود بوده و هستند، در دورهای فعالیتها و دستاوردهای فضایی کشور بیشتر عرصهای برای تاختوتازهای تبلیغاتی و شاخوشانهکشیدن بودند. در برخی از مواقع با برخی از اظهارنظرها و گافهای رسانهای، نهتنها اعتباری برای برنامههای فضایی کشور در سطح ملی و بینالمللی به دست نمیآمد، بلکه باعث ایجاد حساسیتهای بیشتر و حتی تمسخر نیز میشد. بیشتر از آنکه باید دستاوردهای فنی و نقش مهم فناوری فضایی در ساختن آینده کشور در اطلاعرسانیها مدنظر قرار میگرفت، جنبههای تبلیغاتی و عوامانه آن مورد توجه بود. به شکلی که در داخل کشور مردم با دیده تردید به این فناوری نگاه میکردند و در سطح بینالمللی نیز فعالیتهای فضایی ایران بعضا با ماهیت نظامی یا شبهنظامی معرفی شدند. شکستهای فضایی ایران شکست همواره بخشی از مسیر پیشرفت و رسیدن به موفقیت است. هیچ فرد، شرکت یا کشور موفقی را نمیتوان یافت که انبوهی از شکستهای متعدد را پشتسر نگذاشته باشد. متأسفانه در اجرای برنامه اول فضایی، در اطلاعرسانیها تأکید بیشتر روی مأموریتهای موفق بود تا مأموریتهای شکستخورده و خبری از اطلاعرسانی مأموریتهای ناکام فضایی ایران نبود. درحالیکه بهراحتی در سایتهای معتبری که گزارش پرتابهای فضایی کشورها را منتشر میکنند، میتوانستیم فهرستی از چند پرتاب شکستخورده فضایی ایران را ببینیم، اما در ایران خبری از اینها نبود. بروز چنین مسائلی میتواند بیاعتمادی عمومی را نسبت به برنامههای فضایی کشور به دنبال داشته باشد و در سطح جهان نیز ایران را به پنهانکاری متهم کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.