نگاهی به تأثیرهای اجتماعی تغییر اقلیم
آشوب آب
بابک فرهادی
1- کشور ما و بسیاری دیگر از کشورهای منطقه و جهان از قدیم با مشکل تأمین آب برای کشاورزی و مصارف روزانه روبهرو بودهاند. برای مردمی که اقتصادشان بر پایه کشاورزی و دامداری است، کمبود آب معضل بسیار بزرگی است. با افزایش جمعیت و افزایش مصرف آب، این معضل در روزگار ما جدیتر نیز شده است. هرچند بشر در تمام طول تاریخ در فکر ابداع راهحلهایی برای کاهش مصرف آب یا یافتن منابع جدید آب بوده است (مانند ساختن قنات در گذشته و سد در روزگار ما یا ابداع شیوههای آبیاری در طول تاریخ)، اما هیچوقت نتوانست از تنگنای کمآبی بگریزد.
2- چندسالی است که بسیاری از رسانهها، مدیران جامعه و کارشناسان آب، هشدار میدهند که کمآبی در آینده، پیامدهای فاجعهبار بسیاری خواهد داشت؛ از جمله آنکه برخی میگویند جنگهای آینده، نه برای کشورگشایی، دستیابی به منابع جدید انرژی مانند نفت و گاز، نه حتی به دلیل تقابلهای سیاسی، بلکه برای دستیابی به آب خواهد بود. حتی برخی پا را از این نیز فراتر گذاشته و مدعی شدند جنگی که هماکنون در سوریه در جریان است، یا جنگهایی که بهتازگی در چند کشور دیگر روی داده، در کمبود آب ریشه داشته است و اگر برای تأمین آب تلاش کرده بودیم و آب کافی در دسترس همگان قرار داشت، هیچگاه چنین جنگهایی روی نمیداد. شاید باور وقوع درگیری در سوریه به دلیل کمبود آب برای بسیاری دشوار باشد و این جنگ را پیامد اختلافنظرهای سیاسی، مذهبی و تلاش قدرتهای رقیب برای کسب قدرت بدانیم، اما کسانی هم که مدعی هستند کمبود آب موجب بروز جنگ شده است (یا دستکم، کمبود آب و تلاش برای دستیابی به آن یکی از چند عامل وقوع جنگ است)، استدلالهایی ارائه میدهند. به باور آنها درگیریهای حاضر شامل یک مجموعه گستردهای از عوامل مذهبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این کشور است که موجی از اصلاحات سیاسی فراگیر را در سراسر شرق میانه و شمال آفریقا به همراه داشته است. به باور آنها، کمبود آب و وضعیت آبوهوایی نقش مستقیمی در بدترشدن شرایط اقتصادی سوریه ایفا کرده است. آنها برای تأیید ادعای خود به سابقه طولانی در درگیری بر سر آب در این مناطق به دلیل کمبود طبیعی آب، توسعه اولیه کشاورزی آبی و تنوع مذهبی و قومی پیچیده در این مناطق اشاره میکنند. آنها با اشاره به این موضوع که در سالهای اخیر، خشونتهای مرتبط با آب در سراسر جهان و در سطح منطقه افزایش یافته است، به نقش آب در افزایش اختلافات و تأثیر آن بر فعالیتهای اقتصادی اشاره میکنند. علاوه بر این، آنها به این موضوع اشاره میکنند که در سال 2006 و چندین سال قبل از اولین تظاهرات در درعا و شلیک اولین گلوله در دمشق، خشکسالی گستردهای در سوریه روی داد كه هنوز هم ادامه دارد. البته برخی دیگر نیز بر این باورند که هرچند خشکسالیهای شدیدی که از سال 2006 میلادی آغاز شد و همچنان ادامه دارد، عامل اصلی بروز درگیریهای نظامی در سوریه نیست، اما وضعیت بد اقتصادی ناشی از آن، یکی از دلایل تشدید بحران سیاسی-نظامی در سوریه است. آنها همچنین به این موضوع اشاره میکنند که نمیتوان به این پدیدهها تکبعدی نگریست و بروز چنین مشکلاتی را فقط به یک عامل نسبت داد، زیرا چندین عامل دیگر نیز در بروز چنین اختلافاتی تأثیرگذار هستند، زیرا روابط پیچیدهای بین وضعیت آبوهوایی و اقتصاد، سیاست و اجتماع وجود دارد. وقوع درگیریهای نظامی در دیگر مناطق جهان که وضعیت آبوهوایی مشابهی دارند، تا حدودی این نظریه را تأیید میکند و نسبت به وقوع جنگهای گسترده در دیگر مناطق جهان هشدار میدهد. به باور این دسته از افراد، تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین علاوه بر تأثیر مستقیم بر زمین و بحرانهایی مثل خشکسالی، موجب نابودی کشاورزی و حیوانات اهلی و تبدیل زمینهای کشاورزی به بیابان شده است. از طرف دیگر، کمبود آب و منابع غذایی باعث بحرانهای منطقهای و جهانی غیرمستقیم مثل جنگ، مهاجرت و مسئله امنیت شده است که طبق پیشبینیها، در دهههای آینده، افزایش خواهد داشت. 3- البته در مقابل این نظریه نیز افراد دیگری قرار دارند که بر این باورند درگیریهای سیاسی و نظامی، در تقابلهای سیاسی این منطقه ریشه دارد و با اشاره به سابقه این تقابلهای سیاسی، از بزرگنمایی تأثیر وضعیت آبوهوایی بر ثبات سیاسی یک کشور انتقاد میکنند. آنها همچنین به این موضوع اشاره میکنند که تغییرات اقلیمی پدیدهای جهانی است که بر بسیاری از کشورهای جهان تأثیر گذاشته و هیچکدام از کشورهای جهان (از کشورهای درحالتوسعه گرفته تا کشورهای توسعهیافته)، از تأثیرهای این تغییر اقلیم در امان نبودهاند. اما این تغییر اقلیم درنهایت موجب کاهش تولید مواد غذایی یا افزایش قیمت آن شده و در کمتر کشوری، تأثیر اینچنین گستردهای برجای گذاشته است. به بیان دیگر، آنان تأکید میکنند برای بررسی یک پدیده سیاسی-اجتماعی، حتما همه عوامل مؤثر در آنها را شناخته و به نقش هر کدام از آنها به میزان سهمشان در بروز یک فاجعه بپردازیم و از بزرگنمایی یک عامل یا نادیدهگرفتن سهم عوامل دیگر خودداری کنیم. 4- در پایان باید تأکید کرد کمبود آب معضل بسیار بزرگی است که میتواند پیامدهای فاجعهبار بسیاری داشته باشد مانند کمبود و گرانی محصولات کشاورزی و درنتیجه گرسنگی و سوءتغذیه بخشهای بیشتری از مردم جهان. هماکنون با وجود همه پیشرفتها در کشاورزی و تولید صنعتی مواد غذایی و خوراکی، همچنان شاهد گرسنگی و سوءتغذیه در بسیاری از بخشهای جهان هستیم و درنتیجه بهراحتی قابل درک است که اگر به هر دلیلی تولید مواد غذایی با مشکل مواجه شود، دسترسی به آن، از آنچه امروز هست نیز دشوارتر خواهد شد که شاید نتوان بسیاری از پیامدهای آن را حدس زد یا تصور کرد. بههرترتیب نکتهای که آشکار است آن است كه در صورت تغییر اقلیم و کاهش دسترسی به آب، کشاورزی دشوارتر شده و تولید محصول کم میشود. همین پدیده بهتنهایی پیامدهای بسیار خطرناکی به همراه خواهد داشت و لزومی ندارد برای بزرگنمایی آن مدعی شویم کمبود آب موجب جنگ جهانی سوم خواهد شد، چهبسا کمبود مواد غذایی، بیآنکه جنگی در پی داشته باشد، ميتواند به قدر جنگ جهانی سوم، بر اقتصاد و زندگی ما تأثیر بگذارد یا حتی به اندازه یک جنگ نظامی، موجب تلفات انسانی شود. برای درک بهتر پیامدهای نامطلوب تغییرات اقلیم بر وضعیت جامعه، کافی است خشکسالیهای پیاپی کشورمان و تأثیر آن بر زندگی هممیهنان خود را به خاطر آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.