يك پنجره براي ديدن
لیلی فرهادپور
فکر نکنید یادمان رفته است. نه من، نه ما هیچکداممان یادمان نرفته است. حتی اگر سرمان گرم جشنواره بوده باشد، باز هم از بالای بالکن نمایشهای برج میلاد نگاهمان را از دامنه دماوند برمیکشیم و به دنبال چالهای در قلب شهر و چشم میدوانیم به جای خالی پلاسکو و دلمان درگیر آن میشود که مبادا رویش خاک بریزند یا با برج بپوشانندش... این درد مشترک را، اما باید پشت بکنیم به این چاله و از در گَردان سالن نمایشهای برج میلاد داخل فضای جشنواره سیوپنجم شویم که برای دیدن کارنامه سال دیگر سینمای ایران آمدهایم، نه برای چیزهای دیگر... . این کارنامه با تمام گوناگونیهایش در ژانر و ساخت، زوایای مشترکی دارد. زوایای مشترک فیلمهای امسال جشنواره برای من، بهعنوان یک گردشگر فرهنگی، نمایانگر نگاههای مشترک فیلمسازان است در سالی که گذشت. اتفاقا جدا از ژانر و ساختار، چند وجوه مشترک جالب در این کارنامه وجود داشت: اول از همه تصادف! آنقدر در فیلمهای امسال جشنواره، صحنه تصادف وسط چهارراه وجود داشت که در هر پلانی خودرو سواری میدیدی، (حالا چه با هنرپیشهاش در ماشین بودی و چه شاهد گذشتن ماشین از چهارراه همراه با دوربین کرین)، منتظر این بودی که تققق یک تصادف جانانه پیش بیاید. نمیدانم این وجه مشترک را چگونه میشود تحلیل کرد؛ بالابودن آمار تصادفات مرگبار شهری؟ راحتبودن حذف یک شخصیت با مرگ تصادفی او؟ ارتقای سطح فنی در فیلمسازی برای برداشتهای واقعی از تصادفهای مرگبار شهری؟ یا چیزهایی دیگر که به عقل من نمیرسد؟ دومین وجه مشترک، پرداخت به طبقات فقیر و آسیبدیدگان جامعه بود. خب از نظر من که این سوگیری بسیار خوب است. واقعا خسته شده بودم از اینهمه فیلم درباره طبقه متوسط شهری و چندهمسری و مثلث و مربع عشقی که در سالهای قبل خیلی مد شده بود. شاید اقبال فیلمی مانند «ابد و یک روز» از سوی داوران سال گذشته و ایضا مردم و فروش خوب آن، دلایل زیرپوستی چنین رویکرد عمومی در جشنواره سيوپنجم بوده باشد؛ و شاید هم (در نگاهی بدبینانه) مدروزشدن ساختن فیلم درباره طبقات فرودست، دلیل این سوگیری بوده؛ اما هرچه باشد به نظر من که هنر برای هنر و سینما برای سینما سرم نمیشود و اساسا دغدغهام گروههای بهحاشیهراندهشده در اجتماع هستند، چنین رویکردی در اساس مبارک است، اما اینکه این رویکرد چگونه ارائه شود و هنر در کجای این ارائه قرار گیرد، بحث دیگری است که بحث مهمی هم هست؛ البته. و اما سومین وجه مشترک (در چند فیلم لااقل) پرداختن به مسئله ارتشا و فساد در برخي دستگاهها بود. خب اینقدر به قول معروف آش شور شده که به سینما هم کشیده شده است، ولی این هم مبارک است؛ چراکه تا قبل از این، پرداختن به فساد و ارتشا در این بخشها جزء نگفتنیها بود. حالا در جشنواره سیوپنجم شاهدیم که از کارگردانهای تازهکار و پیشکسوت، همه به این معضل توجه نشان دادهاند...، اما اما اما... مسئله مغفول در این رویکرد این است که در این فیلمها آدمها مقصرند، نه سیستم! و نتیجه اخلاقی همهشان این است که اگر نان حرام بیاورید در سفرهتان، بد خواهید دید! آخر خداوکیلی در قرن بیستویکم باید به این بسنده کنیم که اگر مردم نان حلال و حرام سرشان شود، همهچی حل میشود؟ اینجاست که از در چرخان باید بیاییم بیرون و برگردیم به بالکن رو به چاله جامانده از پلاسکو و از خود بپرسیم مسئولیت گردن نان حرام و حلال است و آیا عاقبت پلاسکو هم با همین منطق حل میشود؟ خب اگر چنین است برج هم میسازند بر غده اندوه مردم، کسی هم معذرت نخواهد خواست و این درد را هم خاک میکنند... اما با آتش زیر خاکسترش چه خواهیم کرد، آیا چند سال بعد تقش در فیلم یا رمانی یا نمایشی در نخواهد آمد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.