|

بوطیقایِ «دیگری»

در چنــین روزگـــاری، روزگـارِ دشواری‌ها و ناهمواری‌ها، هم‌سازی و هم‌نوایی با آثار خوب تئاتر، سنگینی تحمل‌ناپذیر حضور در تئاتربودن را ‌تحمل‌پذیرتر می‌کند. نمایش دستگاه این سنگینی پُرمَهابت را سبک‌تر می‌کند. قدرت نمی‌تواند به‌تنهایی امکان حضور و نمایش را خود ممکن كند، مگر از راه هویت‌بخشی به دیگری. قدرت در دو سوی بی‌نهایت خود، بدون دیگری، محقق نمی‌شود، مگر از راه نفی آن. نفی هر چیزی، احضار و هویت‌بخشی دوباره به آن است. این عمل محو و نفی و هم‌زمان احضار آن، از تناقضات قدرت است که دستگاه هر قدرتی درون آن زندگی می‌کند؛ زیستن درون یک تناقض و تضاد بزرگ. قدرت چیزی را بيرون می‌گذارد، تبعیدش می‌کند، نفی بلدش می‌کند یا آن را می‌بلعد و از بین می‌برد. اما در هر بار بلعیدن، نفی و دورانداختن، آن را دوباره احضار می‌کند. گویی زندگان بخواهند در یک آیین، مردگانشان را فراموش کنند، اما در آیین فراموشی مردگان، هر بار آنان دوباره زنده شوند. آیین فراموشی و دفن دیگری، به آیین نمایش و احضار آنان بدل می‌شود. گویی قدرت هر چه تلاش کند تا چیزی را پنهان کند، آن را آشکارتر می‌کند. به نظر من، این ایده متناقض، ایده‌ای است که نمایش دستگاه با آن ساخته و پرداخته شده است. نمایش «دستگاه»، دستور زبان ویژه خودش را دارد. دستور زبانی که در عین سادگی، تکلفی دارد. این دستور زبان، مبتنی بر دقت در جزئیات، فشردگی عناصر و رویکرد زیبایی‌شناسی است که کلیت جهان اثر را برساخته است. دقت و تأکید بر بدن، به مثابه هویت صحنه‌ای و فضایی، سنجشِ مناسب جزئیات در اشیا و رفتار با اشیا نیز به سمت توسعه همین ایده متناقض گرایش دارد. بدن‌هایی که ابتدا رام و عادت‌شده فرض می‌شوند، به‌سرعت به بدن‌های رَم‌کرده و تَن‌زده از دیگری‌شدن، بدل می‌شود. اشیا هم‌زمان که نقش و کارکرد واقعی خودشان را دارند، هم‌زمان می‌توانند به چیزی ضد خودشان بدل شوند: (گیوتین به سازی موسیقایی تبدیل می‌شود؛ صندلی قدرت، هم‌زمان به زندان و جایگاه رهبر ارکستر تبدیل می‌شود و...). کاراکتری که در بند است و در آغاز، خالی از هر گونه قدرتی است، به‌سرعت به کاراکتر اصلی و قدرتمند جهان اثر بدل می‌شود. درست با همین رویکرد و نگرش است که بوطیقای کارگردان نیز عیان می‌شود: ساختن هر چیزی از راه غیاب آن. این دستور زبان و بوطیقای مورد نظر، این امکان را برای ما فراهم می‌کند تا پدیده‌ای را که به نظر برایمان آشنا، دردسترس و قابل فهم است، به‌سرعت از دسترسمان دور کند و به پدیده‌ای غریب و شگفت بدل كند. کاری که آرمین جوان به عنوان کارگردان، در این اثر انجام می‌دهد، به‌نوعی، کمی دور از تئاتر روز ماست و امتیازش هم در همین است؛ فاصله‌ای که او به عنوان کارگردان، با انتخاب‌هایش، با دیگران ایجاد کرده است؛ فاصله با آثار زیادی که ساده‌ترین روش‌ها را برای دعوت تماشاگر انتخاب کرده‌اند. انتخاب آرمین جوان، تَن‌زدن از نزدیکی با بخش زیادی از تئاتر ماست که در این روز و روزگار، با سهل‌ترین انتخاب‌ها نمایشی را می‌سازد. نمایش «دستگاه»، بوطیقای «دیگر» و تئاتر «دیگری» است. «چرا داره این‌طوری به من نگاه می‌کنه؟ داره آینده‌رو می‌بینه؟ می‌دونه آینده‌اش چیه؟! می‌دونه؟ نمی‌دونه؟ اون می‌خوابه، با سرش تو بغلش، موهای اینجا، پشت گردنش‌رو کوتاه کرده‌ان، چشماش مث الان دوخته‌‌اس. داره یه چیزی‌رو اون ته می‌بینه. چیزی‌رو آخر این ماجرا. یه کم جلوتر. خیلی جلوتر. خونِ زیر پوستش آبیه، کم‌رنگ. بگو اصلا بی‌رنگ. شرم می‌کنم از دیدنش. گردنش از اینجاها با یه خط تیره جدا شده، خون همین‌جوری ماسیده و خشک شده؛ اینجا؛ یک کم هم اینجا، سرخ و کبود. خوابش‌رو هر شب می‌بینم. نمی‌خواد بذاره راحت بخوابم. تا وقتی می‌تونه این‌جوری نگام کنه، آروم نیستم. اون بیشتر از تحمل من توی همه‌چیز طبیعی و روراسته. برای بار آخر به سمتش راه میافته، باید بترسه، ولی می‌خنده. این‌جوری... یا ... نه! نمی‌تونم، از من برنمیاد. میگه با رفتنش برمی‌گرده، نمی‌فهمه که برای برگشت باید حقیقت‌رو عقب انداخت، فداکاری کرد، بدنام شد. من فسادناپذیرم، همه باید بیشتر از هرچیز و هرکس من‌رو دوست داشته باشن. اما بیشتر از هر چیز و هرکس اون رو دوست دارن، همه‌اشون. اون خوشنامِ. درد نمی‌خواد. ما که دردِ خیلی زیادی نداریم. دردمون خیلی هم کمِه. ما از راهِ دردِ که می‌تونیم به همه‌چیز برسیم. ما مه‌ایم، غباریم، خاکستریم. اونی که نه درد می‌خواد نه فضیلت، پس چی می‌خواد؟».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.