سازندگان واقعي پلاسکو
سعید مهرپویا . معمار و پژوهشگر
سال ۱۳۳۹ و پس از تخریب سینما برلیان و هتل پالاس در خیابان استانبول ساختمان پلاسکو با مالکیت حبیب القانیان و طراحی بنجامین براون و اسپِرو دالتاس ساخته شد و در سال ۱۳۴۱ بازگشایی شد. بنجامین براون (۲۵ دی ۱۲۶۸ - ۲۲ آذر ۱۳۵۳) در لیتوانی به دنیا آمد. در کودکی به کانادا مهاجرت کرد. در دانشگاه تورنتو معماری خواند و پس از دانشآموختگی یکی از نخستین معماران یهودی فعال در تورنتو شد. کارهای ابتدایی او با سازه بتون و نمای آرت دکو، سنگ بُرشخورده و آجر ساخته میشدند. او آثار متعددی مانند برجی در خیابان اسپادینا، ساختمان بالفور، ساختمان کمودور و ساختمان هرمانت در تورنتو را طراحی کرد. سال گذشته آرشیو یهود اونتاریو نمایشگاهی از کارهای او را برگزار کرد. اسپرو دالتاس (۲۲ اسفند ۱۲۹۸ - ۱۹ آبان ۱۳۸۷) از پدر و مادری یونانیتبار در ویسکانسین به دنیا آمد. پیش از ورود به دانشگاه و در جنگ دوم جهانی در نیروی دریایی آمریکا خدمت میکرد. در دانشگاه مینهسوتا معماری خواند و با بورسیه در دانشگاه امآیتی و سپس رم ادامه تحصیل داد. پس از فارغالتحصیلی با معمار فنلاندی-آمریکایی، اِرو سارینن، آشنا شد و پنج سال با او در پروژههایی مانند سفارت تازه آمریکا در لندن همکاری کرد. دالتاس در سال 1336 برای کار در شرکت مهندسی امان و ویتنی به ایران آمد. سه سال پیش از او، براون به این شرکت پیوسته بود و در کشورهای فرانسه، یونان و ایران کار کرده بود. در سالهای پس از جنگ دوم جهانی و با افزایش قیمت نفت، شرکتهای معماری آمریکایی پرشماری شکل گرفتند و فعالیتهای خود را در خارج از خاک آمریکا بهویژه خاورمیانه گسترش دادند. در چنین زمانی، براون و دالتاس که سال 1336 و در تهران با هم آشنا شدهاند، شرکت براوندالتاس را تأسیس میکنند و دالتاس نقش معمار اصلی را بر عهده میگیرد. از نخستین کارهای آنها در ایران، طراحی کارخانه نوشابهسازی و انبار کوکاکولا در مشهد در سال 1341 است. این سالها را آنها «تجربه پنجساله در معماری ورای مرزها»مینامند. در این کار آنها برای کاهش استفاده از آهن - که از مصالح وارداتی است - از طاق ضربی با اجرای بهترین آجرکارهای محلی استفاده میکنند. روش خلاقانه آنها برای پوشش سقف و شکل خاص تیرریزی سبب میشود که طاق ضربی دهانه بزرگی، حدود شش متر را پوشش دهد؛ چیزی که ورای محدودیتهای رایج این نوع پوشش سقف بوده است. شکل بیرونی بام هم متفاوت از نمونههای مشابه آن است. این بنا هماکنون پابرجاست؛ اما خروج کارخانه از آن و تصمیمگیریهای مدیریت شهری آن را در معرض ویرانی قرار داده است. بهرهگیری آنها از آجر و بلوغ اجرا در کار بعدی براون-دالتاس جلوه خاصی مییابد؛ طاقهای هشتضلعی آجری در طراحی اقامتگاه فاطمه پهلوی، خواهر کوچک محمدرضا پهلوی. این کاخ که امروزه موزه نگارستان نامیده میشود، در مجموعه سعدآباد قرار دارد. نوع خاص پوشش سقف، علاوه بر اینکه نمای بیرونی کاخ را شکل دادهاست، فضای داخلی گشوده و یکپارچهای را نیز به دست داده است. شباهتهای جالبی میان کاخ و انبار و پیشرفت فنی طاق ضربی در این دو بنا وجود دارد. کاخی که یکی از شمارههای مجله تایم در سال 1341 (1962.م) درباره آن میگوید «اقامتگاهی مانند جواهر» با طاقهایی از بهترین آجرهای محلی و صدای آبی که از میان خانه و از دل جویهایی با کاشی طلایی و آسمانی میگذرد. وصف این خانه دل دولتمردان عربستان را میبرد و سرآغاز حضور براون و دالتاس در عربستان میشود؛ اما پیش از آنکه براون و دالتاس راهی ریاض شوند، ساختمان بلند تجاری و اداری را در تهران طراحی کردند. در همین زمان و به دلیل تعدد پروژهها، آنها دفتر خود را در پنسیلوانیا افتتاح میکنند. در سال 1353 آنها دفتر اصلیشان را از تهران به رم منتقل میکنند و با راهاندازی دفتر در ماساچوست با نام براون-دالتاس و همکاران فعالیت خود را ادامه میدهند. دفتر براون-دالتاس با مرگ اسپرو دالتاس در سال 1387 (2009م) از فعالیت باز ایستاد. همکاران آنها در آن سالها میگویند که دالتاس شخصیتی بسیار مصمم و جدی داشته، بر تمام جزئیات نظارت میکرده است. سبک کار آنها استفاده از مصالح نو و بینالمللی و متأثر از فرهنگ و سبک بومی محل طراحی بوده است. براون-دالتاس و همکاران همراه با نزدیک به 170 دفتر معماری آمریکایی دیگر از سال 1324 و حدود 40 سال در خاورمیانه نفتخیز و بهویژه ایران، کویت، عربستان و عراق فعال بودند. انقلاب، جنگ ایران و عراق و جنگ اول خلیج فارس، گفتوگوهای اوپک بر سر میزان تولید نفت همراه با کاهش قیمت نفت پایانی بر نخستین دوره رونق حضور معماران آمریکایی در این منطقه بود. تمام این دوران و نیز فصل بعدی رونق که با موج دوم افزایش قیمت نفت و در کشورهای جنوب خلیج فارس مانند امارات متحده عربی و قطر شکل گرفت، موضوع نقد و تحلیل دانشگاهها و مجلههای آمریکا بوده است. منتقدان و مورخان پیوسته درباره پدیدآمدن شرکتهای بزرگ معماری، روش ویژه آنها در طراحی، ذهنیت خالقان، کیفیتهای پیشبینیشده در آثار آنها، پیامدهای این شرکتها در وضعیت معماری بهعنوان تجارت، حرفه و عرصه تولید فرهنگی گفتوگو میکردند و مینوشتند. دوگانه شرکتهای بزرگ و تکمعماران خلاق از همینجا به وجود آمد که معیارهای مقایسه و نقد متفاوتی میطلبیدند. ساختار اجرائی و سازمانی هرموار (سلسلهمراتبی)، تعداد کارکنان، عملکرد ماشینی مانند خط تولید صنعتی، حلشدن هویت فردی طراح در ساختار شرکت و صادرکردن معماری از ویژگیهای این دوران شمرده میشود. موضوع حضور شرکتهای آمریکایی و کارهای معماری آنها در ایران و شهرهایی مانند تهران، تبریز، شیراز و مشهد و نیز اثرشان بر شکلگیری مشاوران ایرانی - و رابطه دوسویه مشاوران و سازمان برنامه و بودجه- ازآندست موضوعهای مهم و جذابی است که مناسب نقد و بررسی خواهد بود. توضيح: بخشی از این یادداشت از کتاب اطلس شرکتهای آمریکایی، نوشته اوا فرانچ از انتشارات لارس مولر سوئیس و با اجازه ناشر ترجمه شده است و ديگر منابع در دفتر روزنامه «شرق» موجود است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.