شیزوفرنی تهران
هوشنگ ماهرویان
در مواجهه با ساختار شهری تهران سؤالهای بسیاری از سالیان دور مطرح بوده که معمولا بیجواب ماندهاند؛ اما همین که بحرانی جانسوز مانند پلاسکو سر از آوار بیرون میآورد، یادشان میکنیم و در جستوجوی پاسخی برای آنها میمانیم. بر اساس چه برنامهای، تهران تا این اندازه متراکم از جمعیت شده است؟ کدام برنامه بالادستی و سند جامع به شهرداریها این اجازه را داده که آب و محیط زیست و خاک این شهر را فدای تراکم کنند؟ چه قانونی این حق را به شهرداریها داده است که درآمد خود را از فروش آسمان و ضرورتهای زیستی این شهر تأمین کنند؟ به نظر میرسد تا پاسخی برای این سؤالها پیدا نکنیم، سخن از روزهای پیشرو و طرح نگرانیهایی که پس از فروریختن پلاسکو در میان مردم مطرح شده، نارواست. در روزهای ابتدایی انقلاب نیز انتقادهایی به شرایط آن زمان تهران داشتم که امروز شاهدِ بروز برخی از پیامدهای آن هستیم. بسیاری از منابع محیط زیستی و آبی این شهر، دستخوش بلندپروازیهایی شده که به تراکم جمعیت و نیروهای اقتصادی در ساختمانهای بلندمرتبهای مانند پلاسکو انجامیده است. تهران امروز نه فقط به خاطر آنکه خاطره تلخ پلاسکو را در ذهن دارد، بلکه به خاطر انبوه پلاسکوهایش، در خطر است. این ساختمانهای بلندمرتبه به قناتهای شهر فشار میآورند، خطر فرونشست زمین به بحرانی جدی بدل شده و تهران بدون «اگوی کلان» بدون هیچ سند کنترلی، بیمحابا پیش میرود تا خود را ویران کند. داریوش شایگان، در توصیف معماری معاصر ما به این مورد اشاره میکند که این معماری شیزوفرنیک، ناشی از ذهن شیزوفرنیک ماست، نشانههای آن هم در شهر بسیارند؛ از ساختمانهای بدون هماهنگی و هارمونی تا رشد عمودی شهر که به شکلی آنارشیستی تکتازی میکند. به خاطر دارم که یک بار پیرزنی که در کنار خانهاش برجی ساخته شده بود میگفت آفتاب را از ما گرفتهاند و من میخواهم به این جمله، این را هم اضافه کنم که این دریغ آفتاب، با رختبربستن ایمنی شهری همراه است. به نظر میرسد در چنین شرایطی، دولت هم دست روی دست گذاشته و شاهد تخریب جنگلها، دریاها، محیط زیستهای شهری و در نهایت شهرها شده است. بورژوازی ملک و املاک، بورژوازی مستغلات و هزار بورژوازی دیگر مردم را به سمت ساختوسازهای عجیب و غریب بردهاند و ماحصلی جز تخریب زمین برای ساکنان شهرها باقی نمانده است. رشد اینچنینی تهران، زبانههای آتش میل به ساختوساز پروژههای بلندمرتبه را به شهرهای شمالی کشور و کلانشهرهایی مانند مشهد هم برده است تاجاییکه امروز حتی مؤسسات مالی که کارشان رونقبخشیدن به اقتصاد کشور بوده نیز در این بازیِ زمین و ساختوساز، نقشآفرین شدهاند. یک ساعت با ماشین دور و اطراف تهران را بگردید، جز ساختمانهای بلندمرتبهای که به سوی آسمان تیر کشیدهاند چه میبینید؟ آیا این ساختمانها میانگینهای ایمنی و اصول محیط زیستی را رعایت کردهاند؟ آیا این اطمینان خاطر وجود دارد که هیچکدام از این ساختمانها در فهرست آن سه هزار ساختمانی که مانند پلاسکو از ایمنی لازم بیبهره بودند، قرار نداشته باشند؟ تهرانِ بعد از پلاسکو، چندان فرقی با تهران پیش از این فاجعه ندارد، چرا که همچنان میل به ساختوساز ابرساختمانهای بیامنیت وجود دارد و جالب اینجاست که این بورژوازی اکنون از بلندمرتبههای مسکونی به سمت بلندمرتبههای تجاری رفته و معلوم نیست تکرار آن فاجعه درباره این ساختمانها، با چه پیامدهای ناگواری همراه باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.