غیبتِ عقلانیت سیاسی
محمد صادقی
1. رضا نیازمند که از مدیرهای توانا و خوشفکر دوره پهلوی است و در راهاندازی و ساماندادن به وضعیت صنایع و کارخانههای کشور نقش مهمی داشته، در کتاب «تکنوکراسی و سیاستگذاری اقتصادی در ایران» و در بخشی که به خاطرههایی از شورای اقتصاد میپردازد، به نکتهای درباره مواجهه محمدرضاشاه با وزیرها و متخصصها و چگونگی رفتار با آنها اشاره میکند که بسیار جای اندیشیدن دارد: «شاه دارای حافظهای فوقالعاده قوی بود. در ابتدا من تصور میکردم که حافظه قوی صفت خوبی است، ولی بهتدریج متوجه شدم که این حافظه قوی موجب میشود که استعداد تحقیقی و استدلالی را از شاه بگیرد و شاه را به جای اینکه فردی استدلالی بکند تا در هر موردی به قسمت استدلالی مغز خود رجوع کند، او را تبدیل به فردی کرده است که متکی به حافظه خود است». سپس میافزاید که برخورداری شاه از قدرت حافظه موجب میشده که در هنگام بحث و گفتوگوهای معمولی، نسبت به وزیرها و نخستوزیر برتری یابد زیرا اگر یک بار گزارشی را میخوانده، با دقت میتوانسته آن را به ذهن خود بسپارد و بهویژه اگر وزیر یا کارشناسی تازهوارد در نشستها شرکت میکرده و از آمادگی لازم هم برخوردار نبوده با تکرار آمار و ارقام آن فرد را به لحاظ اطلاعاتی بمباران میکرده تا برتری خود را نمایش دهد. اما نیازمند میگوید: «در مواردی که درباره مطالب مشکل و غیرمعمول بود و مشکل فقط از راه استدلال و استقلال رای باید حل شود، شاه بسیار ناتوان بود و در مقابل استدلال وزیری کاردان قدرت تحمل نداشت. در چنین مواردی تسلیمشدن برای شاه مشکل بود و اگر تسلیم استدلال وزیرش میشد از آن وزیر کینه به دل میگرفت و به زودی او را طرد میکرد». یعنی اگر هم میدانسته وزیری از دانش و تجربه خوبی برخوردار است و با رأی و تصمیم او نمیتواند مقابله کند، به بهانهتراشی و عیبجویی روی میآورده و اگر آن فرد کوتاه نمیآمده، با بیان این جمله که: «شما از کار زیاد خسته شدهاید!» در زمان مناسب او را برکنار میکرده است. اکنون، اگر درباره چنین رفتارها و برخوردهایی بیشتر بیندیشیم، آشکار است او چه کسانی را در کنار خود میخواسته و چه کسانی را در کنار خود نمیخواسته است و همچنین میتوان دریافت با وجود چنین خلقوخویی با ریزش افراد کاردان، ورزیده و آدابدان و رشد افراد ناکاردان، چاپلوس و فرصتطلب که او را مساوی با حقیقت و عقل کل میدانستند یا با ابراز وفاداریِ بیچونوچرا چنین وانمود میکردند چه مسیری را میگشود! میداندادن به نیروهای فرمانپذیر (هرچند در میان آنها افراد کاردانی هم وجود داشته) بهتدریج دیوار بزرگی میان او و واقعیت ایجاد میکند، زیرا در منطق و راهورسم فرمانبرداری و در غیابِ نقد و استدلالگرایی زمینه برای پدیدآمدن بسیاری از مشکلات و گرفتاریها فراهم میشود. آن هم زمانی که کسی خودش و آرایش را مساوی با حقیقت میپندارد و از دیگران انتظاری جز فرمانپذیری ندارد. به تعبیر مصطفی ملکیان: «نداشتن دلیل برای مدعا، نخستین زمینه برای خشونتورزی است که نخست در گفتار و سپس در رفتار، خود را نشان میدهد. 2. محمدرضاپهلوی پس از ناکامی دولت جعفر شریفامامی که با شعار «آشتی ملی» آمده بود، نخست دست یاری به سوی نیروهای نظامی خود دراز کرد که فرماندهی آنها را در دست داشت؛ نیروهایی که در غیابِ عقلانیت سیاسی و عمل به قانون اساسی، پشتیبان اصلی او بودند. او که خودش را مساوی با قانون و همینطور مساوی با کشور میدانست، به تعبیر دقیقی که در بررسی مصاحبههای مطبوعاتیاش، یعنی در کتاب «شاه در آینه شاه» آمده است: «امنیت سلطنت خود را در قدرت نظامی میدید همانطور که در گفتمان سیاست خارجی نیز امنیت کشور و منطقه را در افزایش قدرت نظامی و تسلیحاتی میپنداشت» و براساس تعریفی که از خودش و شیوه اداره کشور ارائه میداد با توجه به اینکه همه قدرت را در دست داشت و مجالی هم برای شکلگیری ساختار سنجیده سیاسی (مجلس و دولت) و فعالیت حزبها و مطبوعات (و شنیدن صدای مخالف) باقی نگذاشته بود، سرانجام بسیاری از مردم و گروههای مذهبی، چپگرا و ملیگرا را بر ضد خود متحد و همصدا کرد. زمانی هم که برای استمرار وضع موجود و پایاندادن به موج گسترده اعتراضها، پناهبردن به نیروهای نظامی را راهکار مناسبی تشخیص داد، یکی از فرماندهان ارتش خود را به نخستوزیری برگزید که همچون خودش گزینه کارآمد و قابلتوجهی برای روزهای بحرانی نبود. بیتردید، او همواره توجه ویژهای به نیروهای نظامی خود و تقویت و تجهیز آنها داشت بلکه تکیهگاه محکمی برایش باشند و با بهره از آنها بتواند اقتدار خود را نگه دارد، ولی درنهایت فرمانپذیرترین نیروهایی که در اختیار داشت هم شکننده جلوه کردند. 3. شاه با توجه به افزایش ناآرامیها و همینطور ناکارآمدی دولت ارتشبد غلامرضا ازهاری، در اواخر آذرماه 1357 و پس از مشورت با برخی از سیاستمداران کهنهکار، دکتر غلامحسین صدیقی را برای مذاکره و یافتن راهحلی سیاسی فراخواند. دکتر صدیقی دانشآموخته دانشگاه پاریس بود و از سال 1317 در رشتههای جامعهشناسی و تاریخ فلسفه به تدریس در دانشگاه تهران پرداخته بود و یکی از برجستهترین شخصیتهای علمی و فرهنگی کشور شناخته میشد. همچنین وی در کابینه اول دکتر محمد مصدق وزیر پست و تلگراف و در کابینه دوم او، وزیر کشور و نایب نخستوزیر بود. در کتاب «تاریخ سیاسی بیستوپنجساله ایران» و بر پایه گفتوگوی نویسنده کتاب با او آمده است؛ محمدرضاشاه و دکتر صدیقی پنجبار با هم ملاقات میکنند (که سه تا از آن ملاقاتها با حضور علی امینی، عبدالله انتظام و محمدعلی وارسته برگزار میشود) بلکه توافقی برای تشکیل دولت انجام پذیرد. او در آن مذاکرهها شرطهایی را (اجرای کامل قانون اساسی، تفکیک قوای سهگانه، لغو محاکم اختصاصی و ماندن شاه در ایران) برای پذیرفتن مسئولیت نخستوزیری با محمدرضاشاه در میان میگذارد. همچنین در آن گفتوگو توضیح میدهد که مقصودش از ماندن شاه در ایران ادامه سلطنت او نبوده (زیرا شاه ماندنی نبوده) ولی ماندن شاه را برای اداره کشور و نظارت بر نیروهای نظامی لازم میدانسته تا انتقال قدرت با برگزاری همهپرسی صورت گیرد. اما شاه که از اراده و شهامت اخلاقی برای تغییر رفتار و پذیرفتن مسئولیتهایش برخوردار نبوده، مهمترین شرط دکتر صدیقی را نمیپذیرد و مانند گذشته «فرار از بحران» را ترجیح میدهد. شرطهایی که دکتر صدیقی در قامت سیاستمداری کاردان و اخلاقگرا با شاه در میان میگذارد، نشانه عقلانیت سیاسی اوست هرچند فراتر از تحمل شاه به نظر آید! اما این مذاکره، بسیار دیرهنگام و زمانی انجام میشود که دغدغه اصلی شاه بیش از هر چیزی خارجشدن از کشور است. آن هم در زمانی که بروز بحرانی بزرگ همنشینی او و دکتر صدیقی را امکانپذیر میکند اما دیگر حتی سخنِ مستدل دکتر صدیقی از صندلی مقابل شاه هم به گوش او نمیرسد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.