|

کتیرایی همراه بازرگان

محمد توسلی . اولین شهردار تهران بعد از انقلاب

یک سال از درگذشت زنده‌یاد مهندس مصطفی کتیرایی (1394- 1307) شاگرد و همراه زنده‌یاد مهندس مهدی بازرگان (1373- 1286) گذشت. او در 14 بهمن 1394 در 87سالگی با کوله‌باری از خدمات فرهنگی،‌ اجتماعی،‌ سیاسی و حرفه‌ای درگذشت. او از بدو ورود به دانشکده فنی دانشگاه تهران در سال 1326 با عضویت در انجمن اسلامی دانشجویان با پیشگامان روشنفکری دینی؛ زنده‌یادان مهندس بازرگان،‌ آیت‌الله طالقانی و دکتر یدالله سحابی همکاری فرهنگی و اجتماعی خود را آغاز کرد و پس از 1330 که فارغ‌التحصیل شد، همچنان با این نهادهای فرهنگی- اجتماعی و همچنین با استاد مرتضی مطهری که تازه از قم به تهران آمده بودند، همکاری خود را ادامه داد. مهندس کتیرایی در سال 1336 همراه مهندس بازرگان و 10 نفر دیگر از مهندسان هم‌فکر نهاد مدنی انجمن اسلامی مهندسین را پایه‌گذاری کردند1 و تا آخرین روزهای حیات خود با این انجمن و نهادهای تأسیس‌شده از سوی انجمن مانند شرکت کارآموز و هنرستان‌های زیرمجموعه آن در سال‌های قبل و بعد از انقلاب، همکاری نزدیک و راهبردی داشت. در رویدادهای اوایل دهه 40 اگرچه هیچ‌گاه عضو رسمی نهضت آزادی ایران نبود اما به عنوان شخص مدعو در جلسات خاص و عمومی نهضت حضور پیدا می‌کرد و گاهی به مناسبت‌هایی از جمله روز عاشورای سال 40 در باشگاه نهضت آزادی در خیابان فلسطین (کاخ سابق) سخنرانی داشت. در آستانه انقلاب اسلامي با حکم رهبر فقید انقلاب همراه با مهندس بازرگان و هاشمی‌رفسنجانی عضو هیئت راه‌اندازی نفت برای مصارف داخلی بود و پس از تشکیل شورای انقلاب (22 دی‌ماه 1357 تا 29 تیر ماه 1359) یکی از اعضای اصلی غیرروحانی و دبیر آن شد و در دولت موقت با پیشنهاد مهندس بازرگان و تصویب شورای انقلاب مسئولیت وزارت مسکن و شهرسازی را بر ‌عهده داشت. پس از دولت موقت با شورای انقلاب و کمیسیون‌های فنی آن همکاری داشت و به مدت 10 سال عضو شورای عالی فنی سازمان برنامه و بودجه بود. در زمینه حرفه‌ای مهندس کتیرایی در سال‌های قبل از انقلاب از مدیران سازمان مسکن بود و در پی حساسیت‌های ساواک صرفا به‌عنوان کارشناس به کار خود در آن سازمان تا بازنشستگی ادامه داد. او از سال 1339 کارشناس رسمی دادگستری در رشته راه و ساختمان بود و به مدت 10 سال تا سال 1368 ریاست کانون کارشناسان رسمی دادگستری را بر عهده داشت. او عضو کانون فارغ‌التحصیلان دانشکده فنی دانشگاه تهران و بنیاد حامیان دانشکده فنی بود و سال‌های متمادی با عضویت در شورای مرکزی کانون و بنیاد فنی، خدمات ارزشمندی در این نهادهای مدنی و حرفه‌ای ارائه کرد. خدمات فرهنگی- اجتماعی در این یادداشت مایلم به بخش خدمات فرهنگی و اجتماعی مهندس کتیرایی بپردازم و محور اندیشه و گفتمانی را که در عمر پرتلاش خود بر آنها متمرکز بود، بررسی و ارزیابی کنم. همان‌گونه که اشاره شد مهندس کتیرایی از سال 1326 که وارد دانشگاه تهران شد، در عرصه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی متأثر از مکتب فکری و گفتمانی بود که مهندس بازرگان پیشگام آن بود. همان‌گونه که در آثار مهندس بازرگان مشهود است،‌ اندیشه و بینش این پیشگامان روشنفکری دینی بعد از شهریور 20 بر دو محور اصلی استوار بوده است؛ زدودن پیرایه‌ها و خرافات که از قرون گذشته بر افکار و اعتقادات جامعه سنتی ما حاکم بوده است؛ از طریق راهبرد بازگشت به قرآن و سرچشمه زلال وحی و همچنین زمینه‌سازی برای زدودن ریشه‌های فرهنگ استبدادی در خلق و خوی مردم. حاصل تلاش‌های فرهنگی و اجتماعی مهندس بازرگان حول این دو محور به صورت نوشتاری به‌تدریج در چند دهه چاپ شده و در سال‌های اخیر به صورت مجموعه آثار نیز منتشر شده است. در محور اول یعنی پالایش فرهنگ دینی؛ به جز مجموعه آثاری که مستقیما مربوط به آموزش قرآن،‌ بازگشت به قرآن و سیر تحول قرآن است، سایر آثار فرهنگی- اجتماعی و حتی سیاسی مهندس بازرگان نیز عمدتا بر این محور تأکید دارد و مستند به آیات قرآنی است. مهندس کتیرایی نیز همواره در چنین جلسات مطالعاتی از همان دهه 20 در کنار و همراه بازرگان حضور داشت و در دهه 30 در سال 1336 خود از جمله پایه‌گذاران نهاد مدنی انجمن اسلامی مهندسین و از جمله سخنرانان مؤثر در طول فعالیت آن بوده است. مهندس کتیرایی در جلسات تفسیر قرآن مهندس بازرگان همواره حضور فعال داشت و بعد از آن دوران و جلسات بحث‌های قرآنی مهندس عبدالعلی بازرگان در جلسات مطالعات قرآنی که روزهای سه‌شنبه بعدازظهر با مدیریت آقای دکتر فریدون سحابی در محل انجمن برگزار می‌شود، یکی از شرکت‌کنندگان فعال و صاحب‌نظر این جلسات بود و در جمع‌بندی بحث‌ها و برداشت‌ها نقش مفید و مؤثری داشت. اما محور دوم؛ برنامه‌ریزی برای زدودن آثار فرهنگ دیرین استبدادی که تاروپود رفتار و شخصیت ما ایرانی‌ها را متأثر کرده است،‌ بخش مهمی از برنامه‌های راهبردی و تلاش‌های فرهنگی و اجتماعی بازرگان را به خود اختصاص داده بود. در این راستا مهندس بازرگان بعد از آزادی از زندان در سال 1334 با جمع‌بندی تجربیات همکاری‌های جمعی در دوران نهضت مقاومت ملی نهاد مدنی «متاع» (مکتب تربیتی اجتماعی و عملی) را تشکیل دادند که تا بعد از انقلاب تظاهری نداشت و مهندس کتیرایی یکی از اعضای مؤثر آن بود. مهندس بازرگان برای ارائه زمینه‌های نظری این نهاد اجتماعی از فرصت جشن عید فطر انجمن اسلامی در سال 1336 استفاده کردند که در دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد و بازرگان در این سخنرانی، که با عنوان «احتیاج روز» چاپ شده است، به تبیین این مشکل فرهنگی- اجتماعی جامعه ما پرداخته است که البته با وجود تحولات پیش‌آمده بعد از نیم‌قرن هنوز احتیاج روز جامعه ماست. در این سخنرانی مهندس بازرگان ضمن جمع‌بندی تجربیات نهادهای فرهنگی- اجتماعی دهه 20 و همکاری‌های دوره نهضت ملی ایران در سال‌های نخستين دهه‌30 و به‌ویژه تجربیات نحوه همکاری احزاب و گروه‌های سیاسی و شخصیت‌های ملی و اسلامی در دوره نهضت مقاومت ملی به تشریح علل و موجبات رفتار تک‌روی و اعراض از کارهای دسته‌جمعی ایرانیان پرداخته و بر ضرورت ایجاد بسترهای لازم برای اصلاح خصلت‌های خودبینی،‌ خودخواهی و خودپرستی و کسب تربیت اجتماعی و کار جمعی تأکید می‌کند و می‌گوید امروز آنچه فریضه دینی و ملی است، ایجاد مکتب‌های تربیتی،‌ اجتماعی و‌ عملی است (متاع). در مدافعات دادگاه نظامی سال 1343 نیز مهندس بازرگان تأکید می‌کند «آنچه لازم‌تر و واجب‌تر از همه‌چیز است تربیت دموکراسی و امکان مجتمع‌شدن و همکاری است که در اثر 2500 سال زندگی غیردموکراتیک و غیراجتماعی یعنی انفرادی تحت رژیم استبدادی فاقد آن هستیم،‌ نه می‌توانیم دور هم جمع شویم و نه وقتی دور هم جمع شدیم حاضر به گذشت،‌ سازش و همکاری هستیم. پس باید عجالتا عملا خود را برای فعالیت اجتماعی تربیت کنیم». (مجموعه آثار 6). دراین‌راستا بعد از آزادی از زندان در سال 1334 بدون تظاهر و علنی‌کردن، جمعی از صاحب‌نظران اجتماعی را برای اجرائی‌کردن این راهکار راهبردی تشکیل داد. این نهاد انجمن‌ها و مؤسسات متعددی به عنوان نهادهای مدنی نظیر انجمن اسلامی مهندسین،‌ شرکت سهامی انتشار و... به‌وجود آورد که هریک منشأ خدمات گسترده‌ای در دهه‌های گذشته بوده‌اند. در این نهاد مدنی علاوه بر مصطفی کتیرایی؛ مرتضی مطهری،‌ احمد صدرحاج سیدجوادی،‌ کاظم یزدی، احمد آرام، رحیم عطایی، حاج‌کاظم حاج‌طرخانی، کاظم متحدین،‌ عزت‌الله سحابی و ابراهیم یزدی حضور داشتند. در روز 12 اردیبهشت سال 1358 شهید مطهری که از جلسه متاع از منزل مهندس عزت‌الله سحابی بیرون آمده بود و ترور شد؛ مهندس کتیرایی در 10قدمی شاهد این ترور بود که در خاطراتشان آن صحنه را به تصویر کشیده‌اند. مهندس بازرگان در همین شرایط دهه 30 که برای اصلاح و تربیت رفتار اجتماعی شهروندان اقدام به تأسیس نهادهای مدنی می‌کند، هم‌زمان یادداشتی با عنوان «تعریف حکومت از پایین» تهیه کرده‌اند که شرایط را برای انتشار آن آماده نمی‌بیند و در اختیار احمد صدرحاج‌سید‌جوادی قرار می‌دهند که در سال‌های اخیر منتشر شده است. در این یادداشت توضیح داده شده است: از پیامدهای فرهنگ دیرین استبدادی ساختار حکومت از بالا بوده و در آن سلاطین خود را ظل‌الله و مردم را در جایگاه رعیت می‌دانستند. برای خارج‌شدن از این وضعیت باید زمینه‌های حکومت از پایین که مردم در جایگاه شهروند قرار گیرند و حق تعیین سرنوشت داشته باشند،‌ فراهم شود. این یادداشت مهندس بازرگان در سال 1335 این فرایند را توضیح داده است از جمله در آن آمده است: «هر محفلی و هر مجلسی که در این مملکت،‌ در هر جا و به دست هرکس تشکیل شود و جمعی برای همکاری مفید در آن حضور یابند مکتبی برای دموکراسی و تربیت اجتماعی و روزنه‌ای به آسمان نجات ایران خواهد بود». همان‌گونه که اشاره شد پیام نیم قرن قبل «احتیاج روز» مهندس بازرگان و نهاد «متاع» که مهندس کتیرایی عضو مؤثر آن بود، امروز نیز با ابعاد وسیع و پیچیده‌تری «احتیاج روز» جامعه ماست. از یک‌سو با تمرین کار جمعی و یادگیری آزادی و دموکراسی می‌توان این معضل فرهنگی- اجتماعی را که مانعی در موفقیت کارکرد نهادهای مدنی است و اختصاص به جناح خاصی ندارد،‌ برطرف کرد و بستر‌های لازم برای شکل‌گیری و توسعه نهادهای مدنی که پیش‌نیاز برنامه‌های توسعه است،‌ فراهم شود. همکاری با بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان بعد از درگذشت مهندس بازرگان، مهندس کتیرایی همراه جمعی دیگر از یاران و شاگردان آن زنده‌یاد در سال 1374 اقدام به تأسیس بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان کردند.2 اساسنامه بنیاد به عنوان یک مؤسسه غیرسیاسی و غیرانتفاعی که در چارچوب قانون فعالیت می‌کند، تهیه و در جلسه هیئت امناي بنیاد به تصویب رسید. و سپس آقای یدالله سحابی به عنوان رئیس هیئت ‌امنا، آقای احمد صدرحاج سیدجوادی به عنوان نایب‌رئیس و محمدنوید بازرگان به عنوان دبیر تعیین شدند و آقایان: مصطفی کتیرایی، محمد توسلی، هاشم صباغیان، عبدالعلی بازرگان و احمد صدرحاج‌سیدجوادی به عنوان اعضای اصلی و محمدحسین بنی‌اسدی به عنوان عضو علی‌البدل هیئت‌مدیره انتخاب شدند و در جلسه هیئت‌مدیره بنیاد: مصطفی کتیرایی رئیس هیئت‌مدیره، محمد توسلی نایب‌رئیس، محمدحسین بنی‌اسدی منشی، عبدالعلی بازرگان مسئول جمع‌آوری و تدوین آثار، هاشم صباغیان مسئول امور اجرائی و مالی و محمد توسلی مسئول واحد تحقیقات بنیاد، انتخاب شده‌اند. بنیاد از سال‌ 74 تاکنون بخش عمده‌ای از ظرفیت خود را صرف جمع‌آوری آثار، تدوین و انتشار آنها قرار داد و درحال‌حاضر 30 مجموعه آثار نهایی شده و در سایت بنیاد قابل دسترسی است و تاکنون 22 مجموعه از آثار چاپ و منتشر شده و بقیه نیز در نوبت انتشار است. زنده‌‌یاد مهندس مصطفی کتیرایی تا سال 1382 همچنان ریاست هیئت‌‌مدیره بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان را برعهده داشتند. بنیاد از فروردین 1380 تا اواسط سال 1382 به تعطیلی کشانده شد، زنده‌یاد مهندس کتیرایی در جلسه هیئت امنا در سال1382، پس از ارائه گزارش هیئت‌‌مدیره به دلایل شخصی از قبول مسئولیت مجدد در هیئت‌مدیره امتناع کردند اما همکاری خود را در هیئت امنا تا پایان ادامه دادند. پس از درگذشت تعدادی از اعضای هیئت مؤسس بنیاد، اشخاص جدیدی جایگزین آنها شده‌اند. درس‌هایی از زندگی مهندس کتیرایی کتیرایی در چند دهه شاگردی و همکاری نزدیک با بازرگان در نهادهای تأسیس‌شده به‌ویژه در انجمن اسلامی مهندسین، همواره همان بینش و منش بازرگان در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی یعنی روشنفکری دینی را، دنبال می‌کرد. این خصوصیات هم در سخنرانی‌ها، یادداشت‌ها و اظهارنظرهای آن مرحوم و هم در سجایای اخلاقی و رفتار شخصی و اجتماعی او بروز و ظهور داشت. او سلیم‌النفس، صادق، متواضع و در کار حرفه‌ای خود سلامت و جدی بود. روحش شاد و یادش گرامی باد. 1- عباس تاج، ذبیح‌الله دبیر، احمد زنگنه، عزت‌الله سحابی، منوچهر سالور، قاسم شکیب‌نیا، یوسف طاهری‌قزوینی، محسن عطائی، علی‌اصغر لواسانی و علی‌اکبر معین‌فر نیز از مؤسسان انجمن اسلامی مهندسین بودند. 2- سایر اعضای مؤسس بنیاد آقایان: دکتر یدالله سحابی، دکتر احمد صدرحاج‌سیدجوادی، دکتر ابراهیم یزدی، مهندس عزت‌الله سحابی، مهندس هاشم صباغیان، مهندس محمد توسلی، مهندس عبدالعلی بازرگان، دکتر محمدحسین بنی‌اسدی و دکتر محمدنوید بازرگان بودند. در سال‌های بعد به‌تدریج تعداد دیگری از شخصیت‌های فرهنگی و اجتماعی برای همکاری با بنیاد دعوت شده‌اند و تعدادی نیز با عضویت در هیئت امنای بنیاد همکاری داشته‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.