نگاهی به نمایش راهبان معبد وانگ
بنیانهای کمیک و کنایی
صمد چینیفروشان. عضو کانون ملی و جهانی منتقدان تئاتر
«راهبان معبد وانگ»، نوشته محمدرضا کوهستانی - کارگردانی احمد سلیمانی یک کمدی بیکلام ِساده، اما تفکربرانگیز و واکنشی هنرمندانه درقبال بحرانهای انسانی جهان معاصر است. «راهبان معبد وانگ»، درعینسادگی در ساختار اجرائی خود، محصول فهم و درک ضرورت وجودی آن جنبه فراموششدهای از تئاتر در ایران معاصر؛ «فراهمکردن شرایط گفتوگو و تعامل فکری و فلسفی میان صحنه و مخاطب» است که فقدان آن، به بهانه «نوگرایی» و «معاصریت»، بخش قابلتوجهی از تئاتر امروز ما را به رسانهای یکسویه، بیخاصیت و عوامفریب تبدیل کرده است «راهبان معبد وانگ»، روایتگر داستان هزلآمیز زندگی آموزشی چند راهب جوان در یک معبد بودایی برای دستیابی به سعادت وعدهدادهشده است. آنها قرار است، مطابق آموزههای ازپیشمقررشده و با هدایت استاد اعظم خود، از طریق تحمل مصائب بسیار، به درجات رهبانیت دست یابند. اما، در واقعیت، ناهمخوانی اصول و قواعد رفتاری غیرمنعطف و واقعیتستیز حاکم بر معبد- بهمثابه یک جامعه خشک و بسته- و بیتأثیری آموزههای آن در فرایندهای حیات واقعی و نیازهای طبیعی و غریزی راهبان جوان، سببساز بروز مجموعه رفتارهای طنزآمیز و کنشهای رقابتآمیز ناگزیری میان راهبان جوان میشود که پنهان از چشم استاد اعظم، جریان مییابند. بهعلاوه، شخص روحانی اعظم نیز خود، در برگزاری آیینهای مختلف معبد، دور از چشم راهبان جوان و به نیت استوارسازی ستونهای ایمان و اعتقاد آنها، به ترفندهای زیرکانهای متوسل میشود که در کنار و به موازات کنشهای طنزآمیز راهبان جوان، بنیانهای کمیک و کنایی نمایش را پیریزی میکنند. دوگانگی حاکم بر آموزههای مرشد «معبد وانگ!» و نیازهای طبیعی و انسانی راهبان جوان ساکن در آن، عامل اصلی و پیشبرنده کنشهای کمیک و رویدادهای کنایی پاره نخست نمایش است که در پاره دوم و با ورود یک زن در جامه مردانه، به اوج گاه مطلوب و روشنگر خود دست مییابد. یکی از گویاترین، کناییترین و هوشمندانهترین ترفندهای طراحیشده ازسوي رضا کوهستانی بهعنوان نویسنده نمایشنامه «راهبان معبد وانگ» برای «استاد اعظم» که احمد سلیمانی، در کسوت کارگردان نمایش، به زیبایی آن را به تصویر میکشد، تردستی چشمنواز او برای به اهتزازدرآوردن پرچم سیاه «معبد وانگ» است که در گوشه چپ پیشصحنه اتفاق میافتد. در جریان اجرای این مناسک که بهمنظور تحکیم پایههای اعتقادی و ایمانی مريدان جوان، برگزار میشود، استاد اعظم، مخفیانه و بهدور از چشم راهبان جوان، کلید مخفی نصبشده در زیر پایه پرچم را، به نشانه تأیید مناسک از سوی نیروهای فرازمینی، روشن میکند. با بهاهتزازدرآمدن پرچم «مقدس» معبد که گواه بر حقانیت استاد اعظم و تأیید آموزههای اوست، راهبان جوان، چنانکه گویی شاهد وقوع معجزهای آسمانی بودهاند، دستخوش هیجانی وصفناپذیر میشوند و بهاینترتیب، کمدی «راهبان معبد وانگ»، قرارداد اجرائی بنیادین خود را در قالب تقابل رفتاری و دوگانگی پنهان در پس کنشهای آیرونیک دو نیروی پیشبرنده داستان، با مخاطب منعقد میکند. از دیگر ترفندهای استاد اعظم در جلب اعتماد راهبان جوان نسبت به کارایی مناسک و آیینهای «مقدس» معبد وانگ، روش شبهآیینی او در استفاده پنهان از عنصر «مکروه!» نمک، در جریان برگزاری مناسک ویژه تغذیه و روش کمیک و خندهآور او در استفاده مخفیانه از نمکدان در جریان این مناسک است. وجه غالب آموزههای مرشد پیر، مراقبه اخلاقی و تزکیه نفس از همه نیازهاي طبیعی انسانی و تأکید بر بینیازی مطلق از همه مظاهر جهان مادی، بهویژه بینیازی از زن بهعنوان مظهر فساد و تباهی است که با نصب تابلو نمادین «ورود زنان ممنوع» بر سردر معبد نیز بر آن مهر تأکید گذاشته است. مرشد معبد وانگ، برای تحقق آموزههای سختگیرانه خود، راهکارهای واضحی نیز در دستور کار دارد. او نهتنها میزان خوراک و تغذیه راهبان جوان که حتی، شخصیترین دقایق زندگی آنان و خصوصیترین مظاهر آن را نیز تحت نظارت دقیق خود دارد، تا حدی که، اولین آیین روزانه معبد وانگ، کنترل میزان ادرار راهبان جوان است تا مبادا بیش از خوراک مقررشده برای آنها نوشیده یا خورده باشند؛ روندی که راهبان جوان را به قصد گریز از تنبیه و شماتت مرشد بزرگ، به اندیشیدن به انواع گریز راهها و حیلههای ممکن، تا سرحد گسترش تزویر، دورویی، ریا و دروغ میان آنان و میان یکایک راهبان با مرشد بزرگ پیش میراند. اشارات کنایی نمایش به ناکارآمدی و بدویت چنان آموزههایی، با توجه به تجربهها و شنیدههای مخاطب از فجایع روزگار خویش که همگی به بهانه و تحت لوای مبارزه با نشانههای فساد و تباهی صورت میگیرند، در کنارِ بازیها و فضاسازیهای هزلآمیز و کنشهای کمیک کنترلشده بازیگران نمایش، زمینهساز برقراری چنان ارتباط عمیق عقلانی- انتقادی میان صحنه و تالار میشود که بیهیچ نیازی به اشارات کلیشهای مستقیم به واقعیتهای جهان پیرامونی، راه را بر بازاندیشی مخاطب در تجربههای زیسته خویش و درک پیچیدگیهای جهان پیرامون خود هموار میکند و بهاینترتیب، معبد وانگ، به مکانی همهجهانی و همهزمانی تبدیل میشود. اما اوجگاه نمایش را، ورود یک زن جوان، با بازی بهراستی جذاب، دوستداشتنی و متفاوت ماشاءالله کوهستانی و واکنشهای غریزی و احساسی راهبان به این حضور شوقانگیز رقم میزند که وجه دیگری از تناقضات و ناکارآمدیهای ذاتی چنان آموزههای بنیادگرایانه مردسالارانه بدوی را برملا ميكند، اما وجه دیگر این حضور نابهنگام، انتقال آرامش و حس طراوت و تازگی به معبد است که بهنوبه خود، زمینه برملاشدن تمامی نشانههای تقلب و فریب در آموزهها و مدعیات راهب اعظم را فراهم میكند. بهاینترتیب، همان عنصر پلید ویرانگری که ورودش به معبد وانگ، ممنوع شده و در آموزههای مرشد اعظم، مظهر فساد و تباهی روح انسان (مرد) معرفی میشده است، با ورود خود به معبد، به پرده رازهای نهان معبد وانگ، پایاندهنده به فرایندهای اوجگیرنده دورویی و تزویر و تلطیفکننده مناسبات خشن و غیرانسانی جاری در «معبد وانگ» و گذار پیروان جوان این «معبد» از ناخودآگاهی بدوی به خودآگاهی میانجامد. ایجاز و مینیمالیسم اعمالشده در طراحی لباس و طراحی صحنه کاربردی نمایش راهبان معبد وانگ (کار زیبا و قابل تحسین مهدی نیکروش) و توسعه این رویکرد در همه اجزای نمایش، از آهنگسازی (کار بابک نصیریخواه) و طراحی نور درخشان نمایش (کارِ محمد رضاآزاد) تا بازیهای کمیک کنترلشده بازیگران در نقش راهبان جوان (با بازیهای بهدقت هدایتشده علی فرحناک، مجید امیری، حمید لاجوردی و مهدی نیکروش) از نمایش «راهبان معبد وانگ» نمایشی خاطرهانگیز و فراموشنشدنی فراهم کرده است. سخن آخر: نمایش «راهبان معبد وانگ»، محصول ایده خلاقانه و اندیشیدهشدهای است که در ساختاری موجز و حسابشده و هوشمندانه پیریزی شده است. «راهبان معبد وانگ»، یک فانتزی بیکلام لامکان و لازمان و یک کمدی هزلآمیز کنایی- انتقادی است که با زبانی بینالمللی، یعنی زبان بدن، حرکت، میمیک و جلوههای ساده و معنادار بصری و با جهتگیری فکری روشنگرانهای طراحی و تولید شده که قادر است در هر دو حوزه معناشناسی و زیباییشناسی، بدون توسل به هرگونه مظاهر عوامپسندانه مدرنیستی، با مخاطبانی از سراسر جهان ارتباطی مؤثر، بیحاشیه و سازنده برقرار کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.