نگاهی به نمایشِ «مستأجر»
دیگه هیچجا امن نیست*
محسن خیمهدوز
متنی از «ستاره امینیان» با کارگردانی خودِ او و بازیگری چند بازیگر خوب (مرتضا اسماعیلکاشی، رحیم نوروزی و بیتا معیریان). «متنِ» نمایش با روایتی غیرخطی و توبرتو، متکی بر «طنزِ گروتسک» است که «فروپاشی فردیت» را در «جنونِ محیط» با «هجوی آیرونیک» روایت میکند. جنونِ «مستأجر» فرد را با هویتش، با جنسیتش و با ادامه زندگیاش، دچار مشکل و بنبست میکند تا حدی که او را وادار به خودکشی میکند. درست مثل زنِ ساکن قبلی همان اتاق و همان خانه که زندگیاش در همان جنونِ ابهامآمیز به پایان رسیده بود. «متنِ» نمایش، با فروپاشی هویت و زیستِ «مستأجر» آنچنان تأثیرگذار پایان میپذیرد که این خوانش را در ذهن مینشاند که بپذیریم: «خانه، خونین است». «اجرا»ی نمایش موفق میشود چنین متنِ چندوجهی، چندلایه و غیرخطی را بهخوبی روایت کند. دو ویژگی در «اجرا»ی مستأجر، چشمنواز است. اول، «فرم مینیمال» است برای چنین متنی که عموما و ماهیتا به سمت «اجرای ماکزیمال» میرود (طراحی صحنه مناسب، امکان اجرای مینیمال را فراهم کرده است) و دوم، «ریتمِ مناسب» است، برای «متنی ماکزیمال» که به «فرمِ مینیمال» روایت میشود. «ریتم»، عنصر مفقوده آثار نمایشی صحنهای در تئاتر معاصرِ ایران است که «مستأجر» از عهده یافتنش، ایجادش و حفظِ دراماتیکش برآمده است. «بازیگری» نمایش، مناسب با متن و در حد و اندازه درونمایه متن است (و نه الزاما بازی «باورپذیر» که بهغلط، همواره معیار مناسبی برای بازیگری خوب در نظر گرفته میشود). بازی «مرتضا اسماعیلکاشی» که در نمایشِ «کلاغ» هم بازی قابلقبولی داشت، بهخوبی از عهده اجرای پیچیدگیهای روايی و درونی (سوبژکتیوِ) متنِ «مستأجر» برآمده و بارِ دراماتیک نقش و متن را تا پایان اجرا و بدون «اُفتِ ریتم» حفظ کرده است. «اسماعیلکاشی» بازیگر نرم، مُنعَطِف، چندوجهی و درعینحال سخت و محکمی است که میتواند با نرمی و درعینحال با دقت، از پاساژهای سختِ بازیگری عبور کند، بیآنکه زُمُختی بازیگری یا اُفتِ ریتم در بازیاش دیده شود. «مرتضا اسماعیلکاشی» بازیگر خوشآتیهای است، اگر یادگیری را متوقف نکند و به طمعِ کسبِ شهرت، پول، ثروت و خرید آپارتمان در ایتالیا، فرانسه و لسآنجلس، خودش را به تلویزیونِ بیکیفیت و سینمای سطحی عامهپسند نفروشد. تئاتر خوب، بازیگر خوب میخواهد، بازیگرِ وفادار به تئاتر میخواهد و نه بازیگرِ توریستی و کاروانسرایی (یعنی همان بازیگرِ شلخته چندمنظوره سینما، تلویزیون و گاهی هم اگر وقت شد، تئاتر). تئاتر خوب، متنِ خوب، فرمِ خوب و زبانِ روایتی خوب میخواهد؛ یعنی همان چیزهایی که در شلختهبازارِ تئاتر فعلی، کم پیدا میشود. تئاتر خوب، تداومِ خوب میخواهد و نه از صحنه کناررفتن با یک کارِ خوب. تئاتر خوب، انگیزه خوب میخواهد، مثلِ انگیزه مطالعه، انگیزه دانستن و آموختن، انگیزه هرچهبیشتر تجربهکردن و نهفقط انگیزه دیدهشدن، جایزهگرفتن و یکشبه و آسان، به پول و شهرت رسیدن. راه، همان است که مولوی گفت: آب کم جو، تشنگی آوَر به دَست تا بجوشد آبَت از بالا و پَست. «مستأجر» با متن خوب، کارگردانی خوب، اجرای خوب و بازیگری خوب، ضمن آنکه از منظر مروری بر نمایشهای اجراشده، نمایشی دیدنی است، در بخش رقابت بینالمللی سیوپنجمین جشنواره تئاتر فجر نیز، میتواند کاندیدای چندین جایزه (کارگردانی، نویسندگی متن و بازیگری) هم بشود. *دیالوگی از نمایش «مستأجر».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.