شرایط ناشناخته، زمینه یادگیری را برای نسل جدید فراهم کرده است
شیرین احمدنیا*
فضای خانواده نخستین فضای اجتماعی است که فرد را از بدو تولد در بر میگیرد و خانواده، در جریان فرایند جامعهپذیری، نخستین کارگزار انتقال ارزشها و هنجارهای اجتماعی به افراد نسل جدید است. نظارت اجتماعی برای هماهنگی فرد با آنچه اکثریت افراد جامعه تأييد ميكنند، از خانواده شروع میشود و بهتدریج با اقدامات سایر نهادها و کارگزاران، جامعهپذیری توسعه مییابد و تقویت میشود. نقش و تأثیر خانواده در مقایسه با سایر کارگزاران مؤثر مانند مدرسه و رسانهها، معمولا مهمتر و عمیقتر ارزیابی میشود. بهاینترتیب، اگر مسئولان جامعه دغدغه تربیت جامعهای را با افراد سالم، بااخلاق و با رفتاری بهنجار و مقبول، داشته باشند، میتوان گفت بیشترین سرمایهگذاری و مداخلات و برنامهریزیهای آنها بايد متوجه شکلگیری خانوادههای سالم، آموزشدیده، توانمند و منسجم باشد. هنگامی که صحبت از خانواده سالم میکنیم، سلامت را با همه ابعاد آن مدنظر قرار میدهیم که به بُعد جسمانی و حتی روانی افراد خانواده محدود نمیشود و بهویژه، بُعد اجتماعی آن حائز اهمیت کلیدی تلقی میشود؛ آنجا که در یک زندگی اجتماعی، گروهی از افراد یاد میگیرند چگونه با انواع حقوق، مسئولیتها و وظایف خود در قبال سایر افراد گروهی که به آن تعلق دارند، آشنا شده و نسبت به آن متعهد و پایبند شوند و هم به کیفیت ارتباط متقابلشان و هم به کمیت آن توجه وافر نشان بدهند. در شرایط ایدهآل، ارتباط سالم میان افراد خانواده موجب حمایت اجتماعی متقابل، ارتقای سرمایه اجتماعی خانواده و رشد و توسعه همه ابعاد سلامت جسمانی، روانشناختی و همچنین اجتماعی میشود که از خانواده، یک واحد منسجم و یگانه میسازد؛ یعنی گروهي اجتماعی که مستحکم، کارا و توانمند است و در نتیجه، آسیبپذیریاش در مقابل انواع مسائل اجتماعی، محدود و در سطحی پایین تلقی میشود. درحالیکه زوال این انسجام، افراد خانواده را مستعد آسیبپذیری در مقابل انواع مشکلات و آسیبهای اجتماعی میكند که امروزه تهدیدی برای جامعه به حساب میآیند و فهرستی از انواع آسیبها و مسائل اجتماعی مانند اعتیاد، خیانت، خشونت خانگی، فرزندآزاری، بیاخلاقی و رفتارهای ضداجتماعی را میتوان در این ارتباط برشمرد.
با توجه به افزایش سطح تحصیلات عمومی، افزایش نسبی حضور زنان در عرصه عمومی و مشارکت آنها در فعالیتهای فرهنگی و اقتصادی و در عصر پدیدارشدن تکنولوژیهای جديد ارتباطی و اطلاعاتی، الگوهای رفتاری جديدي که فرد و خانواده در معرض آشنایی و تأثیرپذیری از آن قرار دارند، از تنوع بیشتری برخوردار شدهاند. رفتار و سبک زندگی خانوادگی نسلهای گذشته، شباهت بیشتری با نسلهای قبل از خود داشت؛ درحالیکه در میان نسلهای جوان، شاهد این هستیم که تفاوتهای آشکارتری میان دختران و مادرانشان (به فاصله یک نسل) وجود دارد؛ از نقطه نظر سلايق، آرزوها و ایدهآلهای آنها، معیارهای همسرگزینیشان، مسیری که برای خود در زندگی انتخاب میکنند، رفتارهای اجتماعی و فرهنگیشان، نحوه معاشرت و گذران اوقات فراغتشان و ... . بههمینترتیب، تعریف نقشهای خانوادگی و انتظارات از نقشها، دچار تغییر و تحول درخورتوجهی شده است. دختران امروزی با حقوق، تکالیف و مسئولیتهای جدیدی که با توجه به اختیار عمل فزاینده فردی و گسترش فردمداری امروزین، درواقع خودشان برای خودشان تعریف میکنند، درگیرند. اینجاست که شرایط ناشناخته میتواند عملا زمینهای را برای یادگیری از طریق آزمونوخطا فراهم کند. وقتی تکالیف نقش و الگوهای برقراری ارتباط که نسل جوان تجربه میکنند، الزاما از الگوهای سنتی قدیمی پیروی نمیکند و از پیش چندان روشن و تعریف شده و مدون نباشد، شرایطی فراهم میشود که نظارت نسل قبل بر نسل جدید آنچنان امکانپذیر نیست. ما با شرایطی مواجه هستیم که بهعنوان مثال، در مواجهه با شرایط نوین اقتصادی و فرهنگی حاکم بر جامعه، والدین، خود، در تصمیمگیری برای انتخاب مسیر (در ارتباط با تحصیلات، ازدواج و اشتغال) فرزندانشان دچار تردید هستند؛ چون بنا بر سرعت تحولات اجتماعی و فرهنگی و الگوهای جدید زندگی در چارچوب شهرنشینی، صنعتیشدن و سبکهای نوین زندگی اجتماعی، بسیاري از ایشان، از فضای زندگی سنتی و مألوف خود فاصله گرفتهاند و آشنایی و تجربه قبلی چنداني در مواجهه با شرایط روز ندارند تا بتوانند با اطمینان خاطر، تصمیمگیری یا مدیریت مناسبی صورت بدهند. سیاستگذاری و برنامهریزی صحیح درباره خانواده با توجه به دگرگونیهای روز اجتماعی، شناسایی اهمیت و جایگاه خانواده و تدارک آموزشهای لازم برای آمادهکردن افراد در تشکیل خانوادههای سالم و دارای نظام ارتباطی و حمایتی سالم که هم در سطح روابط دروننسلی (میان همسران) و هم بیننسلی (در سطح والدین و فرزندان) مطرح است، ابزاری است برای مسئولان جامعه برای تضمین سلامت جامعه در ابعاد وسیعتر و همه شئون زندگی اجتماعی که میتواند نقشی پیشگیرانه در برابر آسیبهای اجتماعی داشته باشد. * عضو هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.