درباره دشواریهای ورود زنان به عرصه علم
تاریخ شمارش ستارهها
پوریا ناظمی
ستارهشناسی دانشی است که در آن باید با ابعاد و اندازههای نجومی (به معنی واقعی کلمه) کلنجار بروید. مهم نیست چقدر نیروی انسانی تربیت کنید و تا چه حد بتوانید آنها را به خدمت بگیرید، باز هم تعداد ستارهها و کهکشانها و اجزای سازنده عالم از توان نیروی انسانی شما پیشی میگیرند. حدس میزنند فقط در کهکشان راهشیری (که یکی از میلیاردها کهکشان شناختهشده عالم است)، حداقل صد و حداکثر ۴۰۰ میلیارد ستاره وجود داشته باشد. هیچوقت فکر کردهاید «یک میلیارد» چه عدد بزرگی است؟ بله، البته اگر این عدد را با درآمدها و هزینههاي روزمره و در قالب بودجههایی برحسب تومان و ریال قرار دهیم و آن را بر مبنای فهرست عددهای مربوط به مسائل مالی بسنجیم، ممکن است به این نتیجه برسیم که «یک میلیارد» عدد چندان بزرگی هم نیست، اما یادمان باشد در حال صحبتکردن از میلیاردها ستاره هستیم که خورشید ما فقط یکی از آنهاست. برای اینکه درکی از این عدد داشته باشیم، یک آزمایش ذهنی انجام دهید. فرض کنید هماکنون که این مطلب را میخوانید به شما اعلام کنند در یک قرعهکشی برنده شدهاید و یک میلیارد تومان به شما تعلق گرفته است. تنها شرط دریافت هم این است که باید قبل از تحویلگرفتن این مبلغ، از یک تا یک میلیارد را بشمارید. باز هم فرض کنید شما هنگام این شمارش نه استراحت میکنید، نه آب مینوشید، نه میخورید و نه میخوابید. فکر میکنید چقدر زمان میبرد با صدای بلند یک تا یک میلیارد را بشمارید؟ میخواهید امتحان کنید؟ جواب این پرسش به سرعت شمارش شما بستگی دارد، اما حداقل باید حدود ۵۰ سال به شمردن ادامه دهید، آنهم بدون خواب و خوراک و استراحت تا بتوانید این جایزه را دریافت کنید. حال تصور کنید با چنین مقیاسی، با ۴۰۰ میلیارد ستاره در تنها یکی از میلیاردها کهکشان عالم سروکار داریم. در طول تاریخ، ثبت و رصد و اندازهگیری و طبقهبندی ستارهها، یکی از چالشهای اصلی و البته وظایف اصلی ستارهشناسان به شمار میرفت و البته که همیشه برای این کار با کمبود نیروی انسانی مواجه بودند. در ابتدای قرن ۱۹ با ابداع عکاسی نجومی و استفاده از عکاسی تلسکوپی، این داستان ابعاد تازهای پیدا کرد. ستارهشناسان با استفاده از تلسکوپهایی که در گوشهوکنار جهان داشتند، کار عکاسی از عالم را کمکم شروع کردند. البته در آن دوره خبری از سیستمهای ثبت دیجیتال یا حتی نگاتیوهای امروزی نبود. در دوران آغاز عکاسی، تصاویر را روی صفحات شیشهای ثبت میکردند. این صفحات شیشهای عکاسی را که از سراسر جهان تهیه شده بود، برای بررسی به مراکز نجومی و ازجمله رصدخانه دانشگاه هاروارد در شهر بوستون میفرستادند. در آن زمان تصویر عالم روی صفحات شیشهای ثبت شده بود و به عبارتی عالمی شیشهای شکل گرفته بود. دانشمندان باید این دادههای اولیه را بررسی و طبقهبندی میکردند. اصولا در این دوره، شکهای زیادی درباره امکان بررسی ساختار ستارهها وجود داشت و برخی از فلاسفه حتی از عدم امکان واقعیتیافتن امری به نام اخترفیزیک سخن میگفتند. با وجود این، مدیران رصدخانههای جهان طرحهای نقشهبرداری از ستارهها و فهرستبندی آنان را آغاز کرده بودند. دو مدیر عملگرای رصدخانه دانشگاه هاروارد، یعنی «ادوارد پیکرینگ» و «هارلو شپلی»، گروهی از زنان جوان را استخدام کردند تا به محاسبه، اندازهگیری، طبقهبندی و درک محتوای این صفحات بپردازند. چنین اقدامی شاید چندان با روند رایج آن دوران سازگار نبود، ولی آنها با هدف کاهش هزینههای مربوط به نیروی کار و البته افزایش دقت در طبقهبندی دادهها و صفحات عکاسی، این زنان را استخدام کردند. زنانی مانند «ویلیامینا پاتون استیومنز فلمینگ»، «آنتونیا ماری»، «هنریتا سوان لویت»، «آنی جامپ کنن» و «سیسیلیا پاین» از جمله افرادی بودند که در این گروه استخدام شدند. درآمد ناچیز آنها از کار شبانهروزیای که انجام میدادند، به آنها امکان میداد تا نوعی استقلال مالی داشته باشند. این گروه درنهایت فعالیتهای خود را فراتر از نیروی کاری صرف و بیاراده توسعه دادند. تلاشهای این زنان بود که درنهایت باعث ایجاد روشهایی شد که تاکنون نیز جا افتاده و مورد قبول است. از جمله دستاوردهای آنها میتوان به ردهبندی طیفی ستارهها، کشف رابطه تناوب-درخشش در ستارههای متغیر و نخستین تخمینها از مواد اصلی سازنده ستارهها اشاره کرد. این زنان بخش عمدهای از زندگی خود را در رصدخانه هاروارد سپری کردند. برخی دیگر زودتر و به دلیل ازدواج یا پیداکردن یک کار پردرآمدتر دیگر، رصدخانه را ترک کردند، اما نام زنان رصدخانه هاروارد به نمادی برای تلاش دقیق و بینظیر دانشمندان در درک جهان از یکسو و از سویی دیگر، به تلاش زنان برای اثبات خود در دنیای جنسیتزده آن دوره بدل شد. آنها یکی از پیشگامان ورود زنان به عرصه علم بودند که البته راه دشوار و سختی را پشتسر گذاشتند. کتاب جهان شیشهای همین داستان آشنا را روایت میکند. ویژگی چشمگیر این روایت که «داوا سوبل» ارائه میکند، گرهزدن این داستان آشنا برای اهالی علم اما هنوز مهجور برای عموم، با منابع غنی و آرشیو بینظیری از مدارکی است که عمدتا در رصدخانه هاروارد باقی مانده است. «داوا سوبل» که پیشتر گزارشنویس روزنامه نیویورکتایمز بود و کتاب «نامههای دختر گالیله» از او به یکی از پرفروشترین کتابهای علمی بدل شده بود، با استفاده از این آرشیو غنی، به روایتی شخصی از چهرههای اصلی این داستان میپردازد و هر یک از آنها را در چشماندازی قابل درک قرار میدهد و از زاویه دید آنها پیگیری و دقت و پشتکار و چالشهای آنها را مرور میکند. «سوبل» که پیشتر نامزد دریافت جایزه پولیتزر هم شده بود، بهخوبی توانسته است داستان نسبتا آشنا اما فوقالعاده مهم زنان رصدخانه هاروارد را به روایتی شگفتانگیز و خواندنی بدل کند؛ داستانی که نهتنها برای علاقهمندان علم و تاریخ علم که برای زنان و دخترانی که ممکن است در مسیر خود برای ورود به دنیای علم یا دنبالکردن راه خود در این زمینه، با چالشهای بیشتری نسبت به مردان مواجه باشند، الهامبخش خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.