تجربههای آموزش ریاضی در گفتوگو با دکتر «مجید میرزاوزیری»
در آموزش علوم، نباید دقت را فدا کرد
گروه علم: دکتر «مجید میرزاوزیری»، استاد ریاضی در دانشگاه فردوسی مشهد است، ولی علاوه بر اینکه مانند همه همکارانش در هیأت علمی دانشگاه، به کار تدریس و پژوهش میپردازد، دوست دارد مفاهیم بنیادی ریاضی را برای دانشآموزان و حتی افراد بیرون از محیط درس و مدرسه نیز آموزش دهد. بههمیندلیل تاکنون چندین کتاب داستانی با موضوع ریاضی نگاشته است. خودش درباره انگیزه نوشتن این نوع کتابها میگوید: «زمانی که دانشآموز دبیرستانی بودم، با کتاب داستانی برخورد کردم که فیزیک را به زبانی ساده شرح میداد. در آن وقت برایم جالب بود ببینم ریاضیاتی که از آن متنفر بودم هم میتواند نمودی زیبا در داستانی سرگرمکننده داشته باشد یا نه. در دوران دانشجویی به کتابهای دیگری برخورد کردم که فلسفه را در قالب داستان معرفی میکرد و برایم جذاب و آموزنده بود. بعدها من هم تلاش کردم در ریاضیات کار مشابهی را انجام دهم که کتاب «با ذره تا بینهایتِ مهر» حاصل تلاش آن زمان من است. خوشبختانه با وجود اینکه این کتاب بیشتر به گزارشی از ریاضیات شبیه بود تا داستانی جذاب، بااینحال مورد توجه خوانندگان واقع شد و همین اتفاق انگیزهای شد برای من تا بتوانم کتابهای ریاضی-داستانی بیشتری را بنویسم». وی علاوه بر نگارش کتاب، شهر ریاضی را نیز تأسیس کرده است و سعی دارد مفاهیم ریاضی را برای نوجوانان و دانشجویان به صورت مفهومی و درعینحال ساده بیان کند. فعالیتهای او در زمینه علاقهمندکردن جامعه به ریاضیات، جایزه «چراغ» را برایشان به ارمغان آورده است. وی در این گفتوگو از تجربههایش در آموزش ریاضی برایمان گفت.
معلمان و استادان دانشگاه میگویند یکی از مهمترین دغدغههایشان این است که اگر طبق روال عادی و روتین درس دهند، ممکن است دانشآموز از آنها بپرسد این موضوع به چه دردی میخورد؟ اما اگر بتوانند به شیوه عملی تدریس کنند (همانطور که مربی رانندگی درس میدهد یا پدر و مادر زبان را به فرزند یاد میدهند)، دیگر این پرسش مطرح نمیشود که این موضوع به چه درد میخورد اما مسئله بسیار مهم این است بسیاری از علوم محض کاربرد مستقیمی در زندگی روزمره ندارند. آیا میتوانید مثالی از این مورد بزنید که خود شما مباحث ریاضی را چگونه تدریس میکنید که دانشآموز اهمیت و کاربرد آن را درک میکند و نمیپرسد به چه درد میخورد؟ اجازه دهید مثالی عینی بزنم. من همیشه برای تدریس مبحث مربوط به اعداد اول به نظریه اعداد، به شکل متعارف، ابتدا خواص اعداد طبیعی را میگفتم، سپس به معرفی اعداد اول میپرداختم و بعد از آن، از ویژگیهای اعداد اول سخن میگفتم. چندسالی است روشم را در مسیر عکس میروم. ابتدا مسئله مربوط به رمزنگاری و مشکلی که برای حل آن وجود دارد را مطرح میکنم. مشکل رمزنگاری و رمزخوانی این است که نمیخواهیم بازکردن رمز غیرممکن باشد، بلکه میخواهیم به مفهومی «سخت» باشد. پس از آن درباره «ساده»بودن ضرب دو عدد سهرقمی و «سخت»بودن تجزیه یک عدد به حاصلضرب دو عدد سخن میگویم. اکنون همین مسئله ضربکردن و تجزیهکردن به ابزاری برای حل مسئله رمزنگاری تبدیل میشود و یادگیری این مفهوم مسئلهمحور خواهد شد. گفتید از ابتدایی تا راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه تا مقطع دکترا تدریس کردهاید. چه خاطراتی از این دورههای تدریس دارید؟ این تدریس در مقاطع مختلف صرفا انجام وظیفه بوده یا آنکه برای خود شما هم جذابیتی داشته است؟ آیا تدریس در مقاطع گوناگون، باعث شده است چیز تازهای به تجربههای شما اضافه شود؟ تدریس در مقاطع مختلف تحصیلی، مطمئنا چیزی به عنوان وظیفه نبود و صرفا براساس علاقه شخصی من بوده است. این تجربه که گاه در یک روز برای دو مقطع بسیار متفاوت مثل دبستان و دکترا پیش میآمد، با وجود سختیهایش، همیشه برایم دوستداشتنی است. چیزی که دراینبین یاد گرفتم این بوده که چطور میتوان مفهومی سخت را به زبانی ساده، بدون ازدستدادن دقت، آموزش داد. بهعلاوه مسائلی وجود دارد که برای بزرگترها سخت و برای بچهها ساده جلوه میکند. یادگیری زبان اول میتواند عجیبترین اتفاق زندگی یک انسان تلقی شود که بسیار سادهتر از زبان دوم صورت میپذیرد. این اتفاق برای برخی مفاهیم ریاضی نیز رخ میدهد. یکی از انتقادهایی که به سیستم آموزشی ما میشود این است که فقط نظری است و عملی نیست. (همان که خودتان درباره آموزش نظری رانندگی گفتید.) این افراد میگویند باید آموزش کاربردی باشد. درعوض کسان دیگری هم میگویند آموزش کاربردی مال هزار سال پیش است که پدر شکار، کشاورزی، اسبسواری و ماهیگیری و سفالگری را به فرزند خود یاد میداد. الان باید مفاهیم را نظری گفت بعد خود دانشآموز بسته به اینکه عمران میخواند، برق، شیمی یا فیزیک، کاربردهای آن را فرا میگیرد. پس نباید انتظار داشت مفهوم مشتق و انتگرال را در دبیرستان کاربردی یاد دهیم. معتقدم همزمان با آموزش یک مفهوم و حتی قبل از آن، باید اشاره واضحی به کاربردها داشته باشیم. برخی از افراد معتقدند باید علم را فراگرفت و درباره کاربردها بعدا باید توضیح داده شود. آیا مطمئن هستیم این «بعدا» رخ خواهد داد؟ کسی که در دبیرستان مشتق و انتگرال را میآموزد و علاقهای به ادامه تحصیل دانشگاهی ندارد، چه وقت کاربردها را خواهد دید؟ علاوه بر این، بسیاری میگویند بسیاری از مفاهیم انتزاعی هستند، مثل اعداد موهومی. دانشآموز باید بتواند با این مفاهیم انتزاعی کار کند و نباید انتظار داشته باشد یک عدد مفهومی را به شکل عینی برای او مثال بزنیم. البته دراینبین مفاهیمی نیز وجود دارند که کاملا انتزاعی و مجرد هستند و ممکن است نمونهای واقعی از آنها وجود نداشته باشد و طبیعتا نمیتوان مثالی ملموس از آن مفهوم ارائه داد. اما فراموش نکنیم حتی انتزاعیترین مفاهیم نیز با ایدهای طبیعی و براساس نمونههایی که واقعا وجود دارند، شکل گرفتهاند. زمانی تصور میشد رادیکال منفی یک وجود ندارد و نام یکه موهومی به آن داده میشد. این نامگذاری هنوز هم به قوت خود باقی است، اما آیا واقعا توهمی در این مفهوم وجود دارد؟ برخی بر این باورند تلاش برای آموزش عملی، به گمراهی یا سردرگمی بیشتر دانشآموز منجر میشود، مثل آموزش شیمی و بیوشیمی به روش عملی. نظر شما چیست؟ گاهی اوقات وقتی میخواهیم زبان معرفی علم را ساده کنیم، دقت فدا میشود و حتی ممکن است بدآموزی صورت بگیرد. باید مراقب این خطر باشیم. لزومی ندارد همه حقایق را بگوییم. آنچه درست است، این است که هرچه میگوییم حقیقت داشته باشد. بههرحال، باید زبانی ساده و دقیق برای ارائه مفهومی علمی وجود داشته باشد. در کار آموزش، ارائه سخت دقیق و تدریس ساده نادقیق هر دو به یک میزان اشتباه هستند. یکی از خاطرات همه معلمان سوءبرداشت یا تصور غلط دانشآموزان از مفاهیم علمی یا misconception است. شما تجربهای دراینباره دارید؟ گاه پیش میآید براساس درکی قبلی، شاگرد شما برداشتی غلط از آموزش شما پیدا میکند. مثال طوطی و شیشه روغن در مثنوی مولانا، حکایتی جالب از چنین سوءبرداشتهاست. به خاطر دارم یکبار وقتی در درس ترکیبيات، درباره اصل ضرب صحبت میکردم، گفتم وقتی کاری را به دو روش «و» کار دیگری را به «سه» روش انجام میدهیم، برای انجام آن دو کار در پشتسرهم شش روش وجود دارد چون به خاطر کلمه «و» و با توجه به اصل ضرب، باید تعداد حالات را در هم ضرب کنیم. یکی از شاگردانم با اعتراضی شدید گفت: هرگز اینطور نیست! من وقتی ساندویچ «و» نوشابه میخرم، قیمت آنها را جمع میکنم نه اینکه ضرب کنم! مشکل او این بود که به عبارت «تعداد» در صحبتهای من توجه نکرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.