چشمانداز فقهی حق بر آب
مسئله این است که آیا بهرهبرداری از منابع آب باید از قواعد انسانی، اخلاقی و حقوقی خاصی پیروی کند یا استفاده از منابع آب، از ضابطه خاصی پیروی نمیکند و در آن قاعده «الحق لمن غلب» حاکم است و هرکس قدرت داشت، میتواند هرچه و هر کجا از منابع آبی استفاده کند؟ پاسخ به این پرسش را با رویکردی دروندینی از کتاب و سنت میجوییم. بنابر اندیشه مسلمانان و ادیان ابراهیمی، زمین و آنچه در آن است مانند کوهها، جنگلها، آبها و... از آن خالق آنهاست و اختیار آن نیز به دست خود اوست و خدا آن را به امانت در اختیار بندگانش قرار داده است: إِنَّ الأَرْضَ لِلّهِ یورِثُهَا مَن یشَاء مِنْ عِبَادِهِ: در حقیقت زمین ملک خداست، آن را به هرکس از بندگانش بخواهد واگذار میکند. قرآن در جای دیگر میفرماید: وَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا: : خدا آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمین است، مسخر شما کرد و آن را در اختیار شما قرار داده است. جمع این دو آیه، در روایت صحیحی از امام صادق(ع) به این صورت رسیده است که: زمین از آن خدا و کسانی است که آن را آباد کنند، چراکه خداوند انسان را بهطور فطری به گونهای خلق کرده است که زمین را آباد کند: هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا اوست که شما را از زمین پدید آورد و شما را به آبادانی آن واداشت. بنابراین زمین، آب باران، آب دریاها، رودخانهها، چشمهها، سیلابها و جویبارها همه از خداست و او به صورت طبیعی آن را در اختیار انسان قرار داده است تا انسان با آن زمین را آباد کند. (تابنده، 1356، 45) به صورت طبیعی، سبقت در کار آبادی و آبادانی، مبنای ملکیت زمین و آب و دیگر مشترکات بوده و بعدا سنت اسلامی نیز آن را امضا کرده و مورد تأیید قرار داده است، بهطوری که در روایت صحیح از امام صادق(ع) به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده است: هرکس از زمین زودتر بهرهبرداری و آن را آباد کرد، آن زمین متعلق به اوست. البته این موضوع اختصاص به زمین برای کشاورزی ندارد بلکه این قاعده شامل همه آن چیزهایی میشود که در زمین به صورت طبیعی وجود دارد و بهاصطلاح فقهی به آن مشترکات گفته میشود. چنانکه در روایت صحیح دیگری است که امام باقر(ع) از پیامبر اکرم(ص) نقل میکنند که: هرچیز زمین را کسی احیا کرد، مالک آن است. پس مراتع صحرا، صید دریاها و آبهای زیر یا سطح زمین مثل رودخانهها همه مشمول همین حکم است، همه حق بهرهبرداری از آن را دارند و هیچکس در استفاده از آن بر دیگری حق ویژه ندارد. از آنجا که خداوند ربالعالمین است و متکفل روزی همه موجودات و از جمله انسانهاست، حق مالکیت مشترکات، اختصاص به مسلمانان ندارد و شامل همه انسانها، اعم از مسلمان و غیرمسلمان و حتی کافر و مشرک است، چنانکه از امام صادق(ع) میپرسند: آیا میتوان زمین یک نفر یهودی یا مسیحی را که او آباد کرده است، خرید؟ امام میفرمایند: بلی. هر ملتی که چیزی از زمین را آباد کرد، نسبت به آن صاحب حق شده و مالک آن میشود و میتواند موضوع احیاشده را به شما بفروشد و شما هم میتوانید آن را از او بخرید. این مضمون به طریق صحیح از امام باقر هم نقل شده است و فقهای اسلامی نیز به آن فتوا دادهاند. (تابنده، همان، 37) شیخ در خلاف به عموم همین احادیث تمسک کرده است و صاحب شرایع نیز میگوید: این حکم بین جامعه اسلامی و جامعه شرک مشترک است و امام خمینی هم بر همین نظر است. زمانی که منابع آب برای همه استفادهکنندگان کافی باشد، گفته میشود که همه حق مشترک دارند و هرکس زودتر چیزی را در اختیار گرفت، مالک آن میشود و دیگری حق تصرف در آن را ندارد ولی حال با توجه به کمبود و محدودیت آب این پرسش مطرح میشود که این آب محدود باید چگونه تقسیم شود و چه کسانی در استفاده از آبهای زیرزمینی، آبهای سطحی چشمهها و رودخانههای فصلی و دائمی اولویت دارند؟ راهحل مسئله همان است که بشر در طول تاریخ به صورت طبیعی عمل میکرده و گویی به نوعی فطری اوست، سیره عقلا و شریعت نیز مؤید آن است و آن موضوع سبقت است که به صورت یک قاعده پذیرفته شده است. پس همه در امور مشترک «من سبق إلیه منه فهو أحق به» را پذیرفتهاند و برای سبقتگیرنده حریم قائل میشدهاند. توضیح بیشتر: در طول تاریخ بین بهرهبرداری از آب و احیای زمین و مالکیت زمین پیوند و ارتباط ناگسستنی وجود داشته است. از نظر فقهای اسلامی، زمین کشاورزی احیاشده که به اتفاق آنها مالکیت را به همراه داشته است، بدون ملحقات آن که از قبیل آب و راه باشد، معنا نداشته است چون با مالکیت و ارزش مالی آن در تعارض است و بدون آن مالکیتش بیمعنا بوده است. محقق حلی، فقیه برجسته شیعه، معتقد است اصولا تحقق احیا و آبادی زمین زراعی به دنبال جاریکردن آب بر آن زمین معنا پیدا میکند. ابن برّاج که به جزئیات مسئله احیا توجه ویژه داشته است، مینویسد: کسی که زمینی را آباد کرده و مالک آن شده است، به همراه زمین، مالک توابع آن نیز که راه و آب آن است و آبادانی بدون آن آبادانی نیست، میشود و حتی میتواند آن را جداگانه اجاره دهد یا بفروشد. روایت صحیح السند شیخ صدوق در همین ارتباط است که از امام صادق(ع) میپرسند: آیا آن که زمینی را آباد کرده و در آن زمین نهر کشیده، اتاق ساخته و نخل و درخت کاشته است، مالک همه آنها میشود؟ امام میفرمایند: بلی، همه را مالک است و اتاق را هم میتواند اجاره دهد. بنابراین با توجه به ادله شرعی فوق، همانگونه که سلب مالکیت زمین از صاحب آن ممکن نیست، سلب مالکیت حقوق الحاقی زمین مثل آب و راه هم از احیاکننده جایز نیست. شیخ طوسی سلب مالکیت یا استفاده از اموال دیگری را برای حاکم غیرمعصوم جایز نمیداند و معتقد است احتمال دخالت هوای نفس در تصمیمات غیرمعصوم وجود دارد، در روایتی صحیح از امام باقر(ع) آمده است که میفرمایند: در کتاب علی(ع) دیدم، زمانی که قائم ما ظهور میکند مالکیت و حقوق زمینهای آبادشده شیعیان از جانب او هم محترم شمرده میشود. (هاشمی، همان، 307) بنابراین کسی که برای آبادی زمینش از آب چاه، قنات یا آب رودخانه استفاده کرده است، «حق آب» یا به اصطلاح کشاورزان «حقابه»پیدا کرده و نسبت به آب و راه آن زمین امتیاز ویژه پیدا کرده است. حق آب در حقیقت حریمی است که شبیه حریم چاه و قنات که باید دیگران آن را محترم بشمارند. حال پرسش این است که: آیا از نظر شریعت اسلامی میتوان «حق آب» کسانی را با روشهایی نوین و به صورت غیرمستقیم لغو و عملا مالکیت آبادی را از صاحبان آنها سلب کرد. پاسخ اجمالی پرسش فوق از نظر شریعت اسلامی این است که از آیات و احادیث فوق و همچنین روایات دیگر از ائمه معصومین و قاعده لاضرر اینگونه استفاده میشود که استفادهکنندگان بعدی مقدار آب مورد استفاده زمین قبلی را مالک نمیشوند بلکه تصرف آنان به هر روشی، تصرف در حقالناس و عمل آنها، غاصبانه و حرام است. پاسخ تفصیلی حکم فوق مبتنی بر ادله بسیار اخلاقی، فقهی و حقوقی است که به بخشی از آن در ذیل اشاره میشود: قاعده اخلاق برادرانه اسلامی، ایجاب میکند هیچ مسلمانی نسبت به مسلمان دیگر از موضع برادری خارج نشود و موجبات آزار دیگری را فراهم نکنند. قاعده اخلاقی- حقوقی دیگر، قاعده لاضرر است که اقتضا میکند فعالیت هیچکس موجب ضرر و زیان برای شخص دیگر نشود چنانکه در داستان سمره بن جندب، وی که موجبات آزار خانوادهای را فراهم کرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.