در ستایش خلوت و سوگ مصطفی اسلامیه
کامران غبرایی
چینیها از واژههای یینشی (yinshi) و چوشی (chushi) مفهومهایی چون زهد و درونپویی مراد میکنند. زاهدانی که اغلب برای گذران زندگی هیزمشکنی و ماهیگیری (بخوانید جگربندفروشی) میکردند، در راه کشف حقیقت گوشه میگرفتند و دور مینشستند. انگاری یینشی همان پناهبرده به خلوت و پنهانگشته از علن قلمداد میشد، اما کنفوسیوس گمان داشت که یینشی همان رمنده از جهل و ترس است و بنیان هر جامعه سالم به دست انسانهایی گریزان از نادانی و بزدلی پیریزی میشود. دورماندن از هیاهو و مقام و دفتر نه همان دورنشستن از مردم است. دورنشینی یا زهد در نزد بسیاری دستشستن از این دنیاست و رهاکردنش به حال خود. لیکن به روشنفکر تردیدی سخت رواست، اگر این از مطامعش باشد. روشنفکر بر آنچه «شده است» مینگرد؛ باری از آنچه «نباید بشود» میگوید؛ و گاهی بر آنچه «کاش میشد» دست میگذارد. به قول پُل باران «روشنفکر در پی کشف روابط حوزه فکری و کاری خود با باقی داشتههای بشر است [...] و برخلاف کارگر فکری که در خدمت جداساختن بخشهای اجتماعی قلم به دست میگیرد، روشنفکر بیامان در حال پیوندزدن و کشفکردن پیوندهای سازههای اجتماعی است» و این خصلت هم با دورنشینی سازگار نیست. برای کشف روابط به لوازم و مقدمات نیاز داریم؛ یکیاش نظم فکری. بسیاری میتوانند در ميانه هیاهوها بمانند و بر هیجان و آتش بیفزایند، اما نظم فکری خود را نگاه دارند. برخی هم سهمی در افزایش هیاهو ادا نمیکنند، بلکه آرام مینگرند و در انتظار فرصت مینشینند. مصطفی اسلامیه در هر هیاهویی آرام مینشست و خلوت ذهن نگاه میداشت و لحظهای از کشف نسبتها بازنمیماند. هیچگاه نشد که قصد دیدار کنم و مصطفی را نیابم. همیشه هم خانهاش پر بود از آدمهای جورواجور. هرازگاهی پشت میز مینشستیم و بساط بحث پهن میکردیم. کسی خروش میگرفت و ایبسا با بدخویی مصطفی را عتاب میکرد و همینکه نوبت پاسخ میشد، کس دیگری از راه میرسید و همهمهای برپا میشد و گفتی که بحث به گِل نشسته... سادهلوح آنکه گمان داشت بحث واقعاً بهگل نشسته است؛ ساعتها و گاه روزها میگذشت و ناگاه مصطفی از همانجا که بحث نیمهکاره رها شده بود، رشته کلام دست میگرفت و با خونسردی تمام جوری حرفش را ادامه میداد که انگاری دیگران هم با همان ظرافت و نظم مفاد بحث را در گوشهای از ذهنشان جای دادهاند و در کمین فرصت نشستهاند تا پاسخ بشنوند. او در ميانه هياهو و حتی در اضطرابآورترین موقعیتها آرام مینشست و مینگریست که رشته حرفش را میبرند، اما هربار چو نخریسی تردست ریسمان سخن از نو میریسید و از مقطع ادامه میداد، انگارنهانگار که قطعی در کار بوده است. نظمی که در آراستن ذهنیات داشت، در هر گوشه از زندگیاش پیدا بود. سخن از فیلمی به میان میآمد و نام بازیگران و فیلمنامهنویسان و دیگرانش را بیدرنگ بازگو میکرد؛ حرف فلان سونات میشد و آهنگساز که سهل است، سال اجرا و رهبر دلخواهش را یاد میکرد؛ یکی از تئاتر میگفت و مصطفی هم که دلداده تئاتر بود، بیدرنگ نکتهای بر زبان میآورد که حاصل صیقلخوردن در ذهن بود و لاجرم بر ذهن مینشست. تصورش را بکنید که کسی به چنین دانشی دسترسی داشته باشد و متکلم وحده نشود! باورش هم سخت است، اما مصطفی در هر گفتگویی دموکرات بود و همانقدر که شوق گفتن داشت، مشتاق شنیدن هم بود. مبادا گمان رود که از کمحرفیاش میگویم که اگر خودش هم بود الان میزد زیر خنده! مقصودم اینکه دموکراسی در بحث از محتوای بحث هم برایش مهمتر بود. از کتاب آخرش با شوقی حرف میزد که گویی بار دیگر بچهدار شده است. باری گفت که «در یک متن واگنر را گذاشتهام کنار مهوش». خندیدیم و از هر دری بحث کردیم و باز رسیدیم به همان جای همیشگی: فرهنگ عامه. دلمشغولی مصطفی به فرهنگ عامه و پایبندیاش به کشف روابط این فرهنگ با فرهنگ نخبهپسند مصداقی از کار روشنفکری است، کاری که ذهنی منظم و ژرفکاو میطلبد و مصطفی این ذهن را در نوعی زهد روشنفکرانه به دست آورده بود - يكي از گواههای این بازخوانی را خودش در داستان «مهتابی و ملکوتش» درنهاده است. امیدوارم چنین به نظر نرسد که سالکی- به معنای رایج کلمه- و روشنفکری را دستکم در سطوحی یکسان داشتهام! بخشی از کار روشنفکر جستن نسبتها و بازشناسی میانکنش پیکرههای اجتماعی و تلاش آنها در تقابل و تناسب با هم است. ازاینرو هم به تصورم دورنشستن از هیاهو بههیچرو مساوی با دورنشینی از جامعه نیست. از مصطفی آموختیم که در اوج هیاهو هم میتوان خلوت را پاس داشت و روابط را کشف کرد. یکبار حرف از کار شد و گفت که برای رهایی از افسردگی و برای بردباری در برابر فشارها نمیشود کاری کرد جز کار. گفتم تو کی وقت میکنی اینهمه کار کنی؟ گفت «کامرانجان آدم برای کارنکردن باید وقت پیدا کند». با آن خانه گرم و همیشهشلوغ هم همیشه کاری در دست داشت و دائم کار تازهای داشت که چاپشده یا زیر چاپ باشد، یا جایی در هزارتوی مناسبات اداری گیر کرده باشد. همیشه هم چند فیلم تازهای دیده بود که پیشنهادشان کند. انگار مصطفی نظافت ذهن را درآمدی بر مشارکت اجتماعی و حضور بجا و بهینه در جمع میدانست. باورش به جمعیت و گردآمدن و معاشرتکردن خبر از میل روشنفکرانهاش به بازشناسی قطعههای فرهنگ میدهد و ارادهاش به پاس داشتن خلوت و نظم ذهن نشان از پارساییاش دارد. با همین باور و اراده هم به هر حوزهای که وارد شد، اثری مانا خلق کرد. به گمانم گریز از جهل و ترس همین است و حاصلش هم همینقدر ماندگار.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.