لذتِ خلق
پانیذ زرتابی: هیچ علاقهای به شهرت نداشت. با چهرهشدن بیگانه بود، میگفت خاصه در فضای کنونی مایل است کارهای خودش را بکند، بنویسد. او از «لذت خلقکردن» گفت در یکی از معدود مصاحبههایش با عنوان «مراسم تدفین روشنفکری»1: «بهطورکلی مصاحبه را در شرایط کنونی کار بسیار بیمعنایی میدانم. شخصی که یک اثر را با سازوکار ممیزی چاپ کرده، چگونه میتواند درباره اثرش، یعنی اثری که محدود شده است، به صحبت هم بنشیند؟ از طرفی دیگر معتقدم وقتی یک کتاب را نوشتم یا ترجمه کردم، دیگر آن کتاب برای من نیست که بخواهم دربارهاش مصاحبه انجام بدهم، این مخاطب است که باید درباره آن صحبت کند.» او در ادامه از مصاحبههایی میگوید که این روزها باب شده و خلاقیت چندانی ندارد، یکسری سؤال حاضرآماده و جواب، همین و تمام. در نظر او هر نوشتهای باید خلاقه باشد، حتا یک مصاحبه. «مصاحبه از نظر من یعنی برقرارشدن دیالوگ، باید یک روزنامه به مصاحبهکننده فرصت دهد تا طی چند ماه آثار یک نویسنده را مطالعه کند، درباره آنها تحقیق کند و بعد بنشیند با مولف بهشکلی دیالوگگونه بحث کند؛ تا یک اثری خلق شود که برای همیشه ماندگار باشد.» اسلامیه نوشتن را خیلی زود آغاز کرد، با ویراستاری و ترجمه و بعدها تألیف. در کارنامه اسلامیه از حوزههای مختلف تئاتر، تئوری هنر، ادبیات و زندگینامه ترجمهها و تألیفاتی هست. ازجمله ترجمههای او «بالتازار و بلموند»، نخستین رمان مهمِ ساراماگو است و «تاریخ هنر مدرن نقاشی» نوشته آرناسون، یورواردور هاروارد و «چهار نوشته درباره کوبیسم» گیوم آپولینر است شامل مقالات و خطابههای او، «تئاتر تجربی: از استانیسلاوسکی تا پیتر بروک» و «ایدیپوس» سنکا. از تألیفات مهم او نیز میتوان به رمانهای «مهتابی و ملکوت» و «شهرزاد» و «دنباله مسخ یا بازگشت گرگور سامسا» اشاره کرد، و زندگینامههای او درباره محمد مصدق و نیما یوشیج؛ «فولادقلب» و «به کجای این شب تیره»، که در شمارِ شناختهترین آثار او است که شمایی از تفکرات و دیدگاههای او به تاریخ و هنر و ادبیات را بهدست میدهد. علاوهبراین او دستی نیز بر نمایشنامهنویسی داشته است. «هفده شهریور»، «رضاخان ماکسیم»، «ماجرای شگفتانگیز دیوید نیوسام»، «رستم و سهراب» ازجمله نمایشنامههای او هستند. مواجهه اسلامیه با تئاتر حکایت خواندني است که خودش در مقدمه «ایبسن و استریندبرگ» به آن اشاره کرده. دو چهره مهم و اثرگذار تئاتر مدرن که از سال ١٣٣٦ با ترجمه دکتر مهدی فروغ از «پدر» و بعدتر «خانه عروسک و اشباح» پایشان به تئاتر ایران باز شد. همان سالها که در کلاس فن بیان دکتر فروغ، اسلامیه با نام و آثار این دو نابغه تئاتر آشنا شده بود. در میان کارنامه پربار اسلامیه کتابِ «ایبسن و استریندبرگ» از جایگاهی خاص برخوردار است. این کتاب با اینکه برمبنای کتابی به زبان انگلیسی آماده شده، اما اسلامیه در مقدمه مینویسد که مولف آن به سلیقه خود آثاری را حذف کرده و به آنها نپرداخته. بنابراین اسلامیه خود دست به کار میشود و تمام آثار ایبسن و استریندبرگ، دو نابغه تئاتر مدرن قرن نوزدهم را گردهم میآورد و خلاصهای از هریک مینویسد و بعد هم نقد و نظراتی. این کتاب بهلحاظ حجمِ زیاد و انبوه اطلاعات درباره تئاتر آن دوران اثری یگانه است در میان آثار تألیفی مصطفی اسلامیه. روشنفکری که معتقد بود هر تحولي در تاریخ جهان منجر به آفرینشهای چشمگیر شده، اما اینجا خبری از چنین اتفاقی نبود. ازاینرو او خود و هممسلکانش را در موقعیت اقلیتی میدید، نسلی که ناگزیر از صحنه رانده شده و خود را در نوشتن و نوشتن بازیافته بود. مصطفي اسلاميه بعد از قريببه نيمقرن نوشتن در سن هفتادوپنج سالگي و در روز يازدهم بهمن سال گذشته درگذشت. 1. گزارشی از یک همصحبتی با مصطفی اسلامیه، حامد داراب، 21 مرداد 1392
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.