|

سقوط شاه و نیکسون

پس از سقوط شاه، انگشت اتهام جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها در آمریکا به سوی همدیگر نشانه رفته بود که «چه کسی ایران را از دست داد». جمهوری‌خواهان، کارتر را مسئول سقوط شاه می‌دانستند و دموکرات‌ها نیز نیکسون و کیسینجر را محکوم می‌کردند. برخی روایت‌های تاریخی، تا حدود زیادی قصور دولت‌های آمریکا را مسئول سقوط شاه می‌دانند که شاید بزرگ‌ترین عقب‌نشینی سیاست خارجی آمریکا در خلال جنگ سرد باشد. درباره سقوط سلطنت پهلوی کتاب‌های بسیاری به فارسی و زبان‌های اروپایی نوشته شده که نشر کتاب پارسه به‌تازگی یکی از این آثار را منتشر کرده است: «نیکسون، کیسینجر و شاه» اثر رهام الوندی. محور اصلی کتاب حاضر مخالفت با این نظریه است که شاه صرفاً وکالت آمریکا را بر عهده داشت. این موضع در دهه 1950 بر روابط ایران و آمریکا حاکم بود و نقش شاه را در تحقق و اجرای استراتژی‌های آمریکا در دهه 1970 پررنگ می‌دید و ازاین‌رو، نقش مهمی در تحلیل عوامل سقوط شاه دارد. شاه در دهه آخر سلطنتش، مشارکتی را با نیکسون و کیسینجر شکل داد که نفوذ اتحاد شوروی را محدود کرد و برتری منطقه‌ای ایران را در خلیج‌فارس به نمایش گذاشت. در پرتو دکترین نیکسون، ایران به شریک ایالات متحده در جنگ سرد تبدیل شد؛ شراکتی که نمونه‌ای دیگر از روند جنگ سرد، نه‌تنها در روابط بین سیاست‌مداران مسکو و واشنگتن بود بلکه بر روابط متحدین آنها در جهان سوم نیز تأثیر گذاشت. کتاب حاضر سه رویداد تاریخی را که موجب ظهور و سقوط شراکت نیکسون، کیسینجر و پهلوی شده‌اند، به نمایش می‌گذارد. این حوادث علاوه بر ترسیم دینامیسم روابط شاه با نیکسون و کیسینجر در تشریح روند جنگ سرد، فراتر از مرزهای ایران نیز حائز اهمیت است. هر یک از این سه رویداد موضوع یکی از فصول کتاب است. فصل اول به بحث درباره سرچشمه‌های روابط ایران و آمریکا در دوران جنگ جهانی دوم و بحران‌ آذربایجان در سال 1946 می‌پردازد. فصل دوم به خیزش ایران از یک دولت فرودست به شریک ایالات متحده و سپس اعلام خروج انگلستان از منطقه خلیج‌فارس در سال 1968 تا پایان نخستین دوره ریاست‌جمهوری نیکسون در 1972 می‌پردازد. در قلب این شراکت، دوستی شخص ریچارد نیکسون و محمدرضا پهلوی قرار دارد. فصل سوم به اوج روابط ایالات متحده و ایران و مشارکت نیکسون و کیسینجر پرداخته که معطوف به دیدار آنها در ماه مه از ایران است. در نخستین روایت مبسوط از عملیات پنهان سیا در کردستان عراق (از 1972 تا 1975) نشان داده می‌شود که چگونه دولت نیکسون دوشادوش ایران و اسرائیل از شورش کردها علیه رژیم بعث عراق پشتیبانی کرد اما بعد اتفاقاتی دیگر رقم خورد. سرانجام اینکه فصل چهارم، در جریان افول مشارکت ایران و ایالات متحده پس از ماجرای واترگیت و استعفای نیکسون از ریاست‌جمهوری، به شکست مذاکرات بین شاه و دولت جرالد فورد از 1974 تا 1976 و نیز صادرات هسته‌ای آمریکا به ایران می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.