|

لزوم بازنگری در زیرساخت‌های امکانات شهری

آوار پلاسکو، تلنگری دردناک، اما بیدارگر

حمید نظری.معاون پژوهشی پژوهشکده علوم زمین سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور

آتش جان‌ستانی که کهنه‌ساختمان تجاری پایتخت را در کام خود کشید، شوربختانه بار دیگر چهره زشت و ناخواستنی ناکارآمدی و ناتوانی زیرساخت‌ها را در پایتخت به رخ کشید. به گفته‌ای آنچه که فروریخت، فقط ریزش نمادی کهن از آغاز عصری نو بر پایتخت نبود که پاک‌ترین و فداکارترین فرزندان این سرزمین را به کام مرگ کشید، بلکه تکرار بدفرجامی بود که شرنگ تلخ و زهرآلود بحران مدیریت و بی‌توجهی و اجرای بد و نادرست قوانین را بار دیگر به کام مردمان این سرزمین ریخت و شرمساری بی‌تفاوتی و بی‌مسئولیتی جمعی را به‌دور از آیین و رفتار شهروندی آشکار كرد. اگرچه آنچه در بامداد پنجشنبه، 30 دی‌ رخ داد، نخستین آتش بر پیکر نیمه‌جان بناهای کهن و فرسوده تهران نبود که افزون بر خسارات و زیان مالی بسیار، جان‌ستان نیز شد، ولی شاید این آتش جان‌سوز سبب به صدادرآمدن دوباره زنگ هشدار براي خطرات پیش‌روی پایتخت و آنچه بر این شهر لجام‌گسیخته در هنگامه بحران‌های طبیعی یا انسان‌ساز خواهد رفت، باشد یا چون تلنگری دردناک، ولی بیدارگر بر خفتگان و چشم‌بستگان بر مشکلات و دردهای درمان‌نشده آن به‌شمار آید! شهری آرمیده در دامنه جنوبی البرز، دهه‌هاست از احتمال رخداد زمین‌لرزه‌ای سترگ و ویرانگر در آن بسیار گفته شده است؛ شهری که گذر زمان و پیشرفت فناوری، نه‌تنها مرهمی بر آلام و زخم‌هایش نشد که امروزه از داشتن ابتدایی‌ترین پیش‌نیازهای زندگی، آب و هوای پاک تهی و محروم شده است. به‌راستی، به کجا چنین شتابان! هنوز حوادث مشابه که تصویرگر بحران‌های بزرگ پیش‌روی گستره‌های شهری چون آتش‌سوزی‌های همه‌جاگیر 1666 لندن یا آتش‌سوزی‌های پیامد زمین‌لرزه در شهرهای نورثریج ایالات متحده (1994) و کوبه ژاپن (1995) هستند، از خاطره‌ها زدوده نشده‌اند؛ حوادثی که هر یک به‌نوعی سبب دگرگونی در نگاه مدیریت شهری و مدیریت بحران برآمده از رخدادهای طبیعی چون زمین‌لرزه بوده‌اند. سال‌هاست که از آسیب‌پذیری و سرنوشت محتوم کلان‌شهری چون تهران به‌عنوان بزرگ‌ترین قطب جمعیتی، اقتصادی و سیاسی کشور در برابر حوادث ناگزیر و پیش‌روی آن در مناسبت‌های تلخ و شیرین گوناگون سخن به میان رفته است. شهری که زمانی با توجه به بافت، نوع ساخت‌وساز و تراکم جمعیت بیشتر به سبب نزدیکی به سرچشمه‌های لرزه‌زا و گسله‌های پیرامونی خود حساس و آسیب‌پذیر بود، امروزه به سبب تغییر الگوی ساخت‌وساز، بلندمرتبه‌سازی افراطی و انباشت جمعیتی چندباره در چهار دهه گذشته، حتی نسبت به رخداد زمین‌لرزه‌های دوردست نیز آسیب‌پذیر به نظر می‌آید. اطلاعات برآمده از یکی از نخستین مطالعات جامع برآورد خطر پیامد زمین‌لرزه احتمالی آینده و رخدادهای تالی آن، در همکاری شهرداری تهران و آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن در واپسین سال‌های دهه 70 خورشیدی با بهره‌گیری از داده‌ها و اطلاعات زمین‌شناختی و شهری آن روز کشور (که امروزه بسیاری از آنها با انجام پژوهش‌های نوین، تغییر یافته یا گاه منسوخ شده‌اند)، هشداری بسیار روشن برای پهنه‌های پرخطر تهران در برابر زنجیره حوادث پیامد رخدادی ناگزیر چون زمین‌لرزه بود که چون دیگر رخدادهای بدفرجام طبیعی همچون زمین‌لرزه پنجم دی‌ماه 1382 بم، به‌عنوان نخستین زمین‌لرزه شهری کشور خیلی زود، خواسته و ناخواسته به وادی فراموشی سپرده شد. بافت فرسوده نیمی از گستره شهری به‌ویژه در مناطق مرکزی و جنوبی و ضریب بالای آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری چون شریان‌های حیاتی و انرژی (آب و گاز) از یک‌سو و وجود پی و خاستگاهی پاره‌پاره و مشبک از وجود قنات‌ها و چاه‌های بی‌شمار، همگی از عوامل خطرساز و بحران‌آفرین در هنگام زمین‌لرزه هستند. شهری که با ‌هزاران ‌کیلومتر لوله‌کشی گاز شهری شبکه‌بندی شده، از بافت قدیمی، فرسوده و آسیب‌پذیر، به‌دور از استانداردهای رایج در کشورهای پیشرو و مشابه از نظر جایگاه لرزه‌خیزی در رنج است؛ شهری که به‌سرعت به‌دور از هرگونه نظارت واقعی به بلندمرتبه‌سازی با فناوری نامناسب و منسوخ در سرزمین‌های لرزه‌خیز روی آورده است. شعله و شراره‌ای که بر پیکر ساختمان پلاسکوی تهران، این بنای 17طبقه به ‌جا مانده از نیم‌سده پیش، نشست و جان‌ستان آتش‌نشانان شد، تکرار شوم سناریوی رخدادی بود که شوربختانه نه‌تنها فرسودگی در سازه‌های مهندسی را به رخ کشید که حوادث پیرامونی آن نشان از بیماری و نبود بلوغ اجتماعی مناسب و کهنگی در افکار برخی از شهروندان داشت؛ عاملی که سبب ازدست‌رفتن لحظات طلایی امداد از سوی امدادگران شد. جامعه‌ای که اگرچه پیشتاز در مصرف‌زدگی و بهره‌گیری شتاب‌زده و بی‌تفکر از آخرین فنا‌وری‌هاست، ولی بدون آموزش فرهنگ کاربری، مسئولیت اجتماعی خود را در این بازار بی‌قانونی و رها، ارزان فروخته است. تولید و استفاده لجام‌گسیخته و بی‌معنی از خودروهای بی‌کیفیت و تلفن‌های همراه شاید نمادی از روزآمدی جامعه، دست‌کم در جهان‌سوم به‌شمار‌ آید، ولی در کمترین جایی می‌توان از فیلم و عکس‌های یادگاری از مصدومان، جان‌باختگان یا قربانیان حادثه‌ای چون آتش‌سوزی و تصادف‌های مرگبار به‌جای همدردی و امدادرسانی چون نشانی از سلامت اجتماعی نام برد؛ رفتاری شرم‌آور و ناپسند که پیامد نهادینه‌شدن خشونت در جامعه است. اگرچه آتش‌سوزی شهری ساختمان پلاسکو نیز به‌زودی چون دیگر رخدادهای تلخ در وادی فراموشی گم می‌شود، ولی زخم به‌جای‌مانده از آن بر پیکر جامعه به‌زودی التیام‌یافتنی نخواهد بود، به‌عبارتی «این پلاسکو نبود که فروریخت، جامعه ما فروریخت». فراموش نکنیم! آتشی که امروز بر پیکر پلاسکو شرر انداخت، فردا بر درگه کاشانه دیگر است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.