|

حاكميت مدرن توسعه دانش

دکتر لیلا پاپلی. باستان‌شناس

دانشگاه، نهاد مدرنی است که جای انواع سیستم‌های آموزش سنتی را گرفته است؛ اما بیش از آن شکلی از سیستم کنترل بدن‌ها در جهان مدرن است. پیش از قرن بیستم، زنان و مردان تا 18سالگی عمدتا تشکیل خانواده داده بودند و وارد چرخه تولید شده بودند. دانشگاه اما این فرایند را به تأخیر می‌اندازد. از این منظر به دلیل مخارج هنگفتش حاصل تولید تولیدگران خارج از خودش را هم مصرف می‌کند. این مصرف خود اگر به تولیدی بزرگ‌تر یعنی کتاب، مقاله، تحلیل و مهارت‌آموزی ختم نشود، تنها در شکل مصرفِ صرف باقی می‌ماند. با این تفاصیل چرا حاکمیت‌های مدرن تمایل بسیاری به توسعه دانشگاه دارند؟ نخست آنکه حاکمیت‌های مدرن به قول فوکو تمایل دارند که به شکلی از سراسربینی دامن بزنند. دانشجو و استاد برنامه‌ای مشخص دارند که دانشگاه آن را تعیین می‌کند، ساعت‌های درس و آنچه باید آموخته شود یا آموزانده شود مشخص است. دانشجو یاد می‌گیرد در چارچوب خاصی فکر کند و استاد هم به چارچوب خاصی وفادار می‌ماند. آنچه در جهان به نام جنبش دانشجویی شناخته می‌شود و واکنشی به این مناسبات است هم همین خصوصیت را دارد. گرچه جنبش‌های دانشجویی هم گاه از دایره کنترل فرار می‌کنند و به جامعه می‌پیوندند یا گسترش ناگهانی می‌یابند اما دانشجوبودن اعضایش دست‌کم این حس را به سیستم کنترلی می‌دهد که هروقت اراده کند می‌تواند آنها را محدود کند. دانشگاه، نیاز جوانان را به استقلال، شغل و تأمین مالی به تعویق می‌اندازد. 15، 16سالگی را موکول می‌کند به دهه سوم زندگی. در واقع دانشگاه حداقل 10سال در زندگی هر فرد فرصت به دولت می‌دهد. در رمان استونر، جان ویلیامز، فضایی را توصیف می‌کند که استاد دانشگاه یک کارمند صرف است که حقوق اندکش کفاف روزمره‌اش را نمی‌دهد و او هرچه کار می‌کند همان کارمند صرف می‌ماند. اما آیا این همه ماهیت دانشگاه است؟ قطعا نه! دانشگاه یک سویه پنهان هم دارد. آن سویه، سویه فرهیختاری دانشگاه است، سویه تحلیلگر و تفسیرکننده وضعیت. درست است که دانشجو سال‌های اوج زندگی‌اش را که می‌تواند صرف تولید شود در دانشگاه می‌گذراند اما نباید نادیده گرفت که دانشگاه به جوانان روستایی و طبقات فرودست و دختران امکان جابه‌جایی و مشاهده جامعه‌ای بزرگ‌تر را می‌دهد و ازسوی‌دیگر تعویق زمان تشکیل خانواده یا مسئولیت اجتماعی فراغ بال و اندیشیدگی به دانشجو می‌بخشد [شاید همین است که مسئولان این همه از ازدواج دانشجویی استقبال می‌کنند!]. واضح است که ساعت‌ها و درس‌های دانشگاه طبقه‌بندی‌شده و از پیش معلوم هستند اما همواره حتی در بسته‌ترین فضاهای ممکن، راهی برای دیالوگ و تفکر در بابِ چرایی‌ها پیدا می‌شود. ابزار دانشگاه به‌ویژه در رشته‌های علوم انسانی کتاب است و کتاب -حتی سختگیرانه‌ترین متن‌ها- پنجره‌ای رو به متن‌های دیگرند، رو به تفکر. استادان دانشگاه هم همگی موجوداتی قابل کنترل نیستند. دانشگاه در وضعیت‌های استثنائی [اصطلاح آگامبن] شروع می‌کند به واردکردن استادان «خودی» تا اعتبار دانشگاه و استادان دگرانديش را از بین ببرد، به‌سرعت دانشجویان را یکسان‌سازی می‌کند و سرانجام شروع می‌کند به خودویرانگری. نئولیبرالیسم اما گویی روش جدیدی برای مقابله با نهاد دانشگاه یافته است- این روش را در دولت اخیر هم در ایران می‌بینیم-، روشی قطعی برای محدودكردن و آن بی‌تفاوتی است، بی‌تفاوتی نسبت به دانشگاه هزینه‌های گزاف محدودكردن نهاد دانشگاه را کاهش می‌دهد و در واقع به‌تدریج آن را تبدیل به کارخانه کارمندان و مهارت‌جویانی می‌کند که تفسیری از وضعیت ندارند یا تفسیرشان شنیده نمی‌شود. شاید عجیب باشد اما نیم‌دهه پیش دانشگاه در آمریکا نسبت به اوج‌گیری فاشیسم هشدار داده بود، بیش از یک دهه پیش در ایران، جامعه‌شناسان احتمال بالارفتن نرخ روسپیگری و اعتیاد را و پنج دهه پیش اندیشمندان دانشگاهی در خاورمیانه درباره رشد حاشیه‌نشینی و عواقب آن هشدار و تذکر داده بودند؛ اما چرا هرگز جلوی این فجایع گرفته نشده است؟ دلیلش شاید آن است که عوامل سیاسی سبب شده که صدای دانشگاه شنيده نشود. واقعیت این است که نئولیبرالیسم دانشگاه برساخته مدرنیسم را انکار می‌کند. نمی‌شنود، پس نمی‌خواند. برخلاف دوران ظهور نازی‌ها تلاش نمی‌کند فروید و آرنت و هورکهایمر و یاسپرس را مورد تعقیب قرار دهد. نئولیبرالیسم این حد از آگاهی را دارد که هرگونه تلاش واضح و روشن برای سرکوب فرد دانشگاهی به مشهورشدن آن فرد و شنیدن صدایش منجر خواهد شد. اما نئولیبرالیسم خود را زرنگ‌تر از آن می‌داند که به رقیب خودخوانده‌اش- دانشگاه- فضای عرضه دهد. او دانشگاه را با رسانه عوض می‌کند و پروپاگاندیست رسانه‌ای را با دانشگاهی. وظیفه تحلیل را به رسانه می‌سپارد. رسانه امر روزمره است، امروز تولید می‌کند و تولیدش همین امروز مصرف می‌شود، جایی ثبت نمی‌شود. درست برخلاف کتاب‌ها که سال‌ها نیاز دارند تا در تاریخ ثبت شوند. نئولیبرالیسم به تاریخ و ثبت در آن نیاز ندارد. او دانشگاه را مصرف می‌کند. تنِ منِ پژوهشگر را. در غرب کمپانی‌های کتاب‌سازی هزاران عنوان کتاب در سال تولید می‌کنند که در واقع نرخ خواندن کتاب را ثابت نگاه می‌دارد اما این کتاب‌ها لزوما بیشتر از شکل نوشتاری تصاویرِ سریال‌های تلویزیونی نیستند. در این وضعیت آدم‌ها می‌خوانند بی‌اینکه خوانده باشند و تفسیر و تحلیل می‌شنوند بی اینکه لزوما جز توصیف عمیق موضوعات چیزی شنیده باشند در سرزمین‌هایی شبیه ما نیازی به خواندن حس نمی‌شود و شبکه‌های اجتماعی آدم‌ها را اقناع می‌کند. یاسپرس در ایده دانشگاه می‌‌نویسد که دانشگاه بدون دیالوگ وجود نخواهد داشت. همان رابطه‌ای که نئولیبرالیسم تلاش دارد تغییرش دهد و تا حد زیادی موفق بوده است. صدای آدم دانشگاهی به جایی نمی‌رسد، خود او در معرض محدودیت است، وضعیت مالی و اجتماعی‌اش به مویی بند است و در کنار همه اینها جامعه با خطر فاشیسم مواجه است. این خطر بالقوه که این روزها بالفعل شده، این دیده‌نشدن دانشگاهیان، این صدای کرکننده رسانه‌ها این‌بار با شکلی نو درآمیخته است. این‌بار صدای اندیشمندان و کتاب‌هایشان خفه خواهد شد. بی‌گمان ترسِ نئولیبرالیسم از پیش‌بینی مرگ خودش است که جایی در کتابی خفه است، چیزی شبیهِ پیش‌بینیِ مرگ هیتلریسم که جایی در نامه‌های یاسپرس به هایدگر، در نوشته‌های فروید، در یادداشت‌های ده‌ها دانشگاهی رانده‌شده از دانشگاه جاخوش کرده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.