اقتصاد انسانی باید در راستای منافع همگان و نه برای جمعی اندك به كار گرفته شود
اقتصاد در خدمت 99 درصد
مترجم: هما كریمیراد
چهار سال از زمانی كه اجلاس جهانی داووس، نابرابری اقتصادی را بزرگترین تهدید برای ثبات اجتماعی اعلام كرد و همینطور سه سال از زمانی كه بانك جهانی اهداف دوگانه خود را - پایانبخشیدن به فقر و نیاز به تكوین رفاه همگان - ارائه كرد، میگذرد. از آن زمان تاكنون، با وجود امضا و تعهد رهبران جهان برای كاهش نابرابری، شكاف بین فقیر و غنی بسیار گستردهتر شده است. این وضع نمیتواند ادامه یابد. به گفته اوباما در آخرین سخنرانی در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر 2016: «در جهانی كه یک درصد انسانها كنترل ثروتی برابر با مجموع 99 درصد دیگر را در دست دارند، هیچ ثباتی وجود نخواهد داشت». درعینحال از نابرابری جهانی نیز كاسته نشده است: از سال 2015، یک درصد ثروتمندترین افراد، صاحب ثروتی بیش از 99 درصد دیگر شدهاند. هشت مرد ثروتی برابر با ثروت نیمه فقیر جهان دارند. تا 20 سال آینده، تنها 500 نفر ثروتی بالغ بر 2.1 تریلیارد دلار خواهند داشت- بیش از تولید ناخالص ملی هند، كشوری با 1.3 میلیارد نفر جمعیت. درآمد 10 درصد فقیرترین افراد در سنوات 1988 تا 2011، كمتر از سه دلار در سال افزایش داشته، درحالیكه درآمد یک درصد ثروتمندترین افراد، بیش از 182 برابر شده است. پژوهشهای جدید در ایالات متحده از سوی اقتصاددان برجسته -توماس پیكتی- نشان میدهد كه در 30 سال گذشته، رشد واقعی درآمد 50 درصد پایینترین اقشار برابر با صفر بوده درحالیكه درآمد یک درصد بالاترین اقشار، 300 درصد رشد داشته است. درآمد ثروتمندترین مرد در ویتنام، برابر درآمد 10 سال فقیرترین فرد در آن كشور است. سومین ثروتمند جهان، كارلوس اسلیم، خدمات بیش از 70 درصد تلفنهای موبایل در جهان و بیش از 65 درصد خطوط ثابت تلفن در مكزیك را در دست دارد، چیزی حدود دو درصد تولید ناخالص ملی. اینكه رشد نابرابری تهدیدی جدی برای جهان است و موجب ازهمگسیختگی اجتماعی خواهد بود، مغفول مانده است. ادامه این امر موجب افزایش جرم و جنایت و ناامنی شده، توان مبارزه با فقر را تحلیل میبرد و موجد ترس و ناامیدی اكثریت مردم و ایجاد امید به آینده تنها برای عدهای بسیار قلیل است. از زمان بركسیت تا كمپین انتخاباتی دونالد ترامپ، رشد فزاینده نژادپرستی و سرخوردگی از سیاست و افزایش بیش از پیش علائم بیعلاقگی گسترده مردم به ادامه وضعیت فعلی در كشورهای ثروتمند دیده میشود. وقتی همگان با قفلشدگی و رشدنکردن دستمزد، نبود امنیت شغلی و تعمیق شدید شكاف بین آنچه دارند و آنچه ندارند، مواجه شدهاند، چرا چنین نباشد؟ چالش جدی، ایجاد آلترناتیو مثبت به جای گسترش و تعمیق تفاوتهاست. البته این تصویر پیچیده در كشورهای فقیر اندكی بهبود یافته است. صدها میلیون انسان در دهههای گذشته از فقر مطلق رهانیده شدهاند كه موجب سربلندی جامعه بشری است. بااینحال هنوز یك نفر از هر 9 نفر، هر شب گرسنه میخوابد. امروز 700 میلیون نفر كه اكثر آنان را زنان تشكیل میدهند، با تغییرات در سالهای 1990 تا 2010، دیگر در فقر شدید یا مطلق به سر نمیبرند. تحقیقات نشان میدهد سهچهارم فقر شدید فعلی با منابع موجود - از جمله افزایش مالیات و كاهش هزینههای نظامی و سایر منابع در دسترس- قابل رفع است. بانك جهانی به درستی اعلام کرده رهبران جهان بدون تجدید نظر جدی در اقدامات خود برای مبارزه با نابرابری، از رسیدن به هدف پایانبخشی به فقر شدید تا سال 2030 باز خواهند ماند. این وضعیت میتواند تغییر كند. پاسخ مناسب رفع نابرابری در تشدید جداسازی و تبعیض بین انسانها نیست. «اقتصاد برای 99 درصد» نشان میدهد چگونه شركتهای عظیم و فوق ثروتمندان باعث نابرابری شدهاند و برای تغییر آنچه باید كرد و مفروضات غلط آنها را كه به این شرایط دهشتبار منجر شده، به چالش میكشد. راه ایجاد جهانی عادلانهتر با اقتصادی انسانی كه مردم آسیبدیده نیز از آن منتفع شوند - و تنها سود هدف نباشد - را نشان میدهد. عوامل ایجاد نابرابری از این واقعیت كه بالاترین اقشار در جوامع، برندگان اصلی اقتصاد فعلی جهانی هستند، گریزی نیست. پژوهشهای آكسفام مشخص کرده كه در 25 سال گذشته، آنچه یک درصد بالاترین قشر كسب كرده، از مجموع درآمد 50 درصد پایین جامعه بیشتر بوده و به جای سرریز ثروت از بالا به پایین، ثروت و درآمد به میزان باورنکردنی رو به بالا مكیده شده است. چه عاملی موجب چنین شرایطی شده است؟ بنگاهها و فوق ثروتمندان هر دو نقشی كلیدی در ایجاد این وضعیت دارند. بنگاهها، فعالیت برای اقشارممتاز تجار بزرگ در سنوات 2015 و 2016 شرایط خوبی داشته و سودهای كلانی كسب كردهاند. 10 شركت برتر جهان، رویهمرفته درآمدی بیش از مجموع درآمد دولتهای 180 كشور جهان داشتهاند. تجارت، مایه حیات اقتصاد بازار است و اگر در راه تأمین منافع همگان استفاده شود، جوامعی مرفه و عادلانه خواهیم داشت. اما وقتی بنگاهها بهطور فزاینده تنها برای ثروتمندان كار میكنند، رشد اقتصادی حاصله، از كسانی كه بیش از همه به آن محتاجاند، دریغ میشود و برای ادامه سودرسانی به اقشار بالایی، شركتها ناگزیر به زیرپانهادن بیش از پیش سهم تولیدكننده و دستمزد كارگران بوده و با گریز از پرداخت مالیات نیز بهویژه فقیرترین مردمان را تحتتأثیر قرار میدهد. فشار شدید بر تولیدكنندگان و كارگران درحالیكه مدیران اجرائی كه بیشتر وجوه خود را به شكل سهام دریافت میکنند، از درآمدهای نجومی برخوردارند، درآمد تولیدكنندگان و دستمزد كارگران به ندرت افزایش یافته و گاه حتی از آن كاسته شده است. حقوق مدیرعامل بزرگترین مؤسسه دادههای اطلاعاتی در هند، 416 برابر حقوق یك كارمند عادی در همان شركت است. در دهه 1980 دستمزد كشاورزان كاكائو، 18 درصد ارزش یك تخته شكلات بود؛ اما درحالحاضر به شش درصد بهای آن تنزل یافته است. در شرایط بسیار وخیمتر، از كار اجباری و استفاده از بردگان برای پایین نگهداشتن هزینهها استفاده میشود. سازمان جهانی كار برآورد میكند كه كار 21 میلیون كارگر اجباری، سالانه سودی برابر 150 میلیارد دلار برای بنگاهها دربر دارد. بزرگترین شركتهای تولید البسه، تقریبا همگی با پارچهبافیهای هند رابطه دارند كه بهطور روزمره از كار اجباری دختران بهره میبرند. زنان و دختران با كمترین دستمزد و وخیمترین شرایط كاری روبهرو هستند. در سراسر جهان بنگاهها یكسره در كار فشردن و كاستن از هزینههای دستمزد بوده و دمبهدم سهم تولیدكنندگان و دستمزد كارگران را از كل زنجیره عرضه كاهش میدهند. این امر موجب افزایش نابرابری كل و كاهش چشمگیر تقاضا میشود. طفره از پرداخت مالیات بنگاهها با كمترپرداختن مالیات، به سودی حداكثری دست مییابند. این امر یا با استفاده از بهشتهای مالیاتی در برخی نقاط جهان یا با ایجاد رقابت بین كشورها برای تأمین معافیتهای مالیاتی یا نرخهای مالیاتی اندك، صورت میگیرد. هم نرخ مالیات شركتها در همه جهان دائما كمتر میشود و هم امكان طفره از پرداخت مالیات قانونی، بنگاهها را برای كمترین پرداخت مالیات عملكرد، مطمئن کرده است. شركت اپل در کل 0.005 درصد مالیات برای سود كل خود در اروپا پرداخت كرده است. كشورهای درحالتوسعه، سالانه صد میلیارد دلار از محل گریزگاههای قانونی، مالیات از دست میدهند. كشورهای مختلف صدها میلیارد دلار به واسطه انواع معافیت یا به نام مشوق مالیاتی از دست میدهند یا بهتر است گفته شود فقیرترین مردمان كه به خدمات دولتی وابسته هستند، همه چیز خود را در این میان از دست میدهند. كشور كنیا سالانه 1.1میلیارد دلار برای معافیتهای مالیاتی شركتها (حدود دو برابر بودجه بهداشت در كشوری كه از هر 40 زن، یك نفر هنگام زایمان میمیرد) از دست میدهد. چه چیز سبب میشود بنگاهها چنین رفتاری داشته باشند؟ دو چیز؛ تمركز بر بازگشت كوتاهمدت سرمایه به سهامداران و افزایش «سرمایهداری خویشاوندسالار». سرمایهداری سهامدارمحور در بیشتر نقاط جهان، بنگاهها فقط معطوف به یك هدف شدهاند: بهحداكثررساندن درآمد سهامداران. این امر نه تنها به معنای سود حداكثری در كوتاهمدت است، بلكه به معنای پرداخت سهم هرچه بیشتر از این سود به افرادی است كه مالك آن هستند. در دهه 1970 در بریتانیا، 10درصد سود به سهامداران پرداخت میشد؛ درحالحاضر این رقم به 70 درصد رسیده است . افزایش مستمر سود پرداختی به سهامداران، كار برای ثروتمندان است؛ چراكه بیشتر سهامداران شركتها از ثروتمندان جوامع هستند. این امر خود دلیل افزایش نابرابری است. مؤسسات سرمایهگذاری عمومی مانند وجوه صندوقهای بازنشستگی، سهم بسیار كمتری در بنگاهها دارند. 30 سال پیش، صندوقهای بازنشستگی حدود 30 درصد سهام شركتها را در بریتانیا داشتند، درحالیكه این رقم اكنون به سه درصد كاهش یافته است. هر دلار سودی كه به سهامداران پرداخت میشود میتوانست به تولیدكننده یا كارگر پرداخت شود و یا بهعنوان مالیات در خدمت همگان مصرف شود، یا در سرمایهگذاری در امور زیربنایی بنگاهها یا نوآوری هزینه شود. سرمایهداری خویشاوندسالار همانطور كه در گزارش و اسناد «اقتصاد برای یک درصد» آكسفام آمد، بنگاهها در زمینههای مختلف مالی، استخراج، صنایع نساجی، داروسازی و...، از همه قدرت و نفوذ عظیم خود برای تحتتأثیر قراردادن قوانین، مقررات و سیاستگذاریها در كشورهای مختلف در راستای استمرار این سودآوری استفاده میكنند. برای مثال، شركتهای نفتی در نیجریه برای خود قوانین تأمین معافیت مالیاتی تدوین كردهاند. حتی در بخش تكنولوژی، بخشی كه میتوان آن را سطح بالا نامید، از سرمایهداری خویشاوندسالار بهره میبرد. شركت آلفابت، شركت مادر گوگل، یكی از بزرگترین لابیگرهای واشنگتن بوده و دائما در پی حذف مقررات ضدتراست و مالیات در اروپاست. سرمایهداری خویشاوندسالار بهنفع ثروتمندان است؛ بهجای كاستن از فقر و تأمین منافع عمومی فقط مدیران و صاحبان این بنگاهها از آن بهره میبرند. ادامه این وضعیت از یك طرف به معنای چالش بیشتر بنگاههای كوچك برای بقا و كاهش قدرت پرداخت مردم عادی در قبال كالاها و خدمات است و از طرف دیگر، افزایش قدرت بلامنازع صاحبان انحصارات، كارتلها و بنگاههایی است كه با دولت نیز در ارتباطی تنگاتنگ هستند. نقش فوقثروتمندان در بحران نابرابری با هر مقیاسی كه بنگریم، در دوران فوقثروتمندان زندگی میكنیم؛ «دوران مطلا» كه پوششی پرتلألو بر انواع مشكلات اجتماعی و فساد كشیده است. آكسفام، فوقثروتمندان را به عنوان افرادی كه بیش از یك میلیارد دلار ثروت دارند، بررسی میکند. از هزارو 810میلیاردر معرفیشده در فهرست سال 2016 فوربز، 89 درصد مرد با ثروتی بیش از 6.5 تریلیون دلار، بیش از ثروت 70 درصد فقیر همه جهان را دارا هستند. اگرچه برخی از میلیاردرها خودساختهاند و با كار و تلاش و هوش خود به ثروت دست یافتهاند؛ اما براساس تحلیلهای آكسفام، یكسوم ثروتمندترین میلیاردرها، ثروت خود را به ارث برده و 43 درصد نیز از خویشاوندسالاری بهرهمند شدهاند. گزارش آكسفام برای اجلاس داووس سوئیس ژانويه 2017
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.