فاجعه «پلاسکو» و تهدیدهای مربوط به آن
يلدا ترانه.معمار
هنوز تمام شهر تهران داغدار آتشنشانان برومندمان هست که اینچنین ناباورانه جان خود را در حادثه آتشسوزی پلاسکو فدا کردند. چهار روز است دود از ساختمان بلند میشود و هنوز دقیقا نمیدانیم چه چیزی حادثهآفرینی کرده است. وجود منابع گازوئیل و کپسولهای گاز در طبقات بالا و در دسترس کسانی که آنجا زندگی میکردهاند؟! آتش سیگار؟ شاید یک اتصالی برق؟ از همان اتصالیهایی که مدام به اداره برق تلفنی گزارش میکنیم و میگویند چیزی نیست. بههرحال، رفتارهای خطرناک همهجا هست. بیشتر در خیابانها و پیادهروهای مورد هجوم موتورسیکلتها تا هر جای دیگر... . 13 سال پیش از این برای بم عزادار شدیم... قبل و بعدش هم زلزله همیشه بوده و اینجا تلفات بیشتر از ژاپن است. اما شاید امروز وقت آن رسیده باشد که به پیامدها و سابقه تأثیر اینگونه حوادث بر رفتار مسئولان نیز دقیق شویم تا بتوانیم با نگاهی هوشیارانه روندهای آتی را تحت نظارتی صحیحتر درآوریم. وضعیت قوانین موجود و عملکرد شهرداری و دولت قوانین شهرداری بهروز نیستند. قانون بلدیه در 1309 نوشته شده. بعد هم در طول دوران مدرن با لایحه سال 1331 و اصلاحیه سال 1354 اندکی اصلاح شده، اما بهروز نشده و همه مشکلات امروز را پوشش نمیدهد. نگاهی به همان تبصره 14 ماده 55 قانون شهرداریها که برای رفع خطر از بناهای خطرناک، فقط از «دالانهای عمومی و پوشاندن چاهها، چالهها، ناودانها و دودکشهایی که باعث زحمت و خسارت باشد و گلدانهای لبه بالکنها» اسم میبرد، نشان میدهد چقدر این قوانین نیاز به اصلاح دارند. ما هنوز یک قانون ملی توسعه شهری Planning Act نداریم. برای راهبری شهرهایمان فقط طرحهای جامع شهری و البته مقررات ملی ساختمان را در 22 مجلد داریم! که به تکتک مباحث ساختمانسازی مانند حفاظت از حریق (مبحث سوم)، پیسازی، اجرای بتون، عایقبندی، لولهکشی گاز، آسانسورها و... میپردازند و ناظر اجرای درست این کدها هم بیشتر شهرداری است که شرح اقدامش را جناب نعمت احمدی در سرمقالهشان در «شرق» دادهاند. درعوض، ما یک قانون جامع برای حفاظت از بناها و بافتهای قدیمیمان نداریم. حتی بناها و عمارتهای تاریخی ثبتشده به وسیله سازمان میراث فرهنگی بهسادگی از ثبت درمیآيند تا به جای آن ساختمان ساخته شود. شهرداری هم غصهای نمیخورد، زیرا ممرّ درآمدش از راه تخریب و نوسازی همین بناهاست. همین ماه گذشته بود که بالاخره عده زیادی از مهندسان معمار تهرانی برای جلوگیری از تخریب خانه نمازی، که معمارش شهرت جهانی داشت، بسیج شدند و به کمک وکلای متبحر دادگستری نامههایی برای لغو حکم تخریب آن خانه به رئیس قوه قضائیه و کمیسیون ماده پنج نوشتند. صنف معمار و شهرساز هم اقتداری ندارد. بنابراین شهرداری و سازندگان محترم دستشان باز است. زلزله بهانه بود و نه هشدار سال 82 زلزله بم بهانهای شد برای اینکه دولت سه شاخص را برای «فرسودگی» بافتهای شهری بر طرحهای توسعه شهری تحمیل کند: قدیمیبودن، کوچکبودن قطعات و باریکی کوچهها. البته اینها کمّیتپذیر و قابل اندازهگیری شده بودند. راهحل هم همانا تخریب و نوسازی بود که بیشتر شامل بافتهای تاریخی در شهرهای قدیممان میشد. غافل از اینکه این کشور کهن سراسر بافت قدیم است و مگر میشود ثروتهای ملی را اینطور به باد داد؟ خلاصه انگ فرسودگی، چیزی به سر بافتهای اصیل ما آورد که قابل وصف نیست! و الان، اگرچه پشیمانیم و شعار بازآفرینی شهر قدیم میدهیم، اما باز تخریب، آنجا که سرمایه کلان میخواهد، - ادامه دارد؛ در بافت قدیم شیراز، یزد، مشهد مقدس و همهجای دیگر و مصیبت اینجاست که در این معرکه، بافتهای فقیرانه، بیارزش و مستحق تخریب و بازسازی - مثلا در مناطق جنوبی شهر تهران- نبودند که اول مورد دخالتهای شدید قرار گرفتند، بلکه بیشتر بسازوبفروشیها در محلاتی اتفاق افتاد که نوسازی چندانی نمیخواستند، بلکه به دلایل مختلف مورد نظر بازار بودند تا خانههای یک یا دوطبقهشان در باغهای مصفا به آپارتمانهای پنج تا هشت طبقه، یا علنا به برج تبدیل شود؛ تازه درست در دورانی که نفت ما خیلی خوب فروش میرفت و میتوانستیم با پول آن هزاران خانه را استحکامبخشی کنیم و کیفیت فضاهای عمومی شهرهايمان را ارتقا دهیم. پس زلزله بهانهای برای ایجاد آشوب و آلودگی در شهر بود و نیمی از آن خانههای نوساز هم خالی ماند که ماند! ساختمان پلاسکو و بهانههای جدید هنوز دود از ساختمان پلاسکو برمیخیزد که فریاد وامصیبتا در مورد دیگر ساختمانهای تجاری و قدیمیتر شهر تهران سر داده شده است. البته این درست است که دولت (مسئول تأسیسات شهری گاز، آب، برق) و شهرداریها، هر دو، باید بهویژه تمام ساختمانهای بزرگ تجاری را طبق چکلیستهایی که دارند و طبق مقررات ملی ساختمان، بازدید و کنترل کنند. تخلفات ساختمانی آنها را برطرف و محیطی امن برای کسبوکار هزاران نفری که در اینگونه محیطها رفتوآمد دارند، فراهم کنند. اما چه کنیم اگر با پافشاری در مورد «فرسودگی» یا اینبار، «خطرناکبودن»، دولت و شهرداری بخواهند دوباره موج دیگری از تخریبهای غیرلازم را مانند 12 سال پیش، دامن بزنند؟ آن هم در پاساژهای زیبایی که متعلق به دوران اولیه معماری مدرن ایرانی هستند و ارزش معماری بالایی دارند. تکتک پاساژهای زیبای خیابان جمهوری قابل مرمت و حفاظتاند. همانطور که تمام خانههای قدیمی این شهر قابل استحکامبخشی و نگهداری هستند. همانطور که همه عمارتهاي خیابانهای سعدی و انقلاب که از سوی شهرداری تهران به زیبایی تعمیر و مرمت شدند و همچنان میشوند! بهتر است یکبار هم که شده از این حوادث دلخراش برای برنامهریزی جهت بازآفرینی و حفاظت فعال از هویت شهرمان در تمامیت آن، بهره بگیریم و به بهانههای جدید تخریب، تسلیم یا متوسل نشویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.