نقدی بر مجسمه «ابعاد بودن»
مجسمهای برای بودن
محمدیاسر موسیپور.معمار و مدرس دانشگاه
در نمایشگاه آثار منتخب پنجمین دوسالانه مجسمههای شهری تهران، اثر صندلیهای شهریار رضایی حکایت از شکلی از برخورد با مجسمه شهری دارد که میتوان روی آن تأمل کرد و دربارهاش گفت و نوشت. پیش از هر چیز باید کمی به تفکیک میان مجسمه شهری با گونههای دیگر مجسمه بیندیشیم. آیا مجسمه شهری یک مجسمه شبیه تمام مجسمههاست با این تفاوت که در یک مکان عمومی به نام شهر نصب میشود؟ یا شهریبودن یک کیفیت است که وقتی در مجسمهای بروز پیدا کند آن مجسمه حیات شهری پیدا میکند؟ برای فهم بهتر این سؤال بد نیست این سؤال را مطرح کنیم که اساسا شهر چیست؟ و «شهری» بهمثابه یک صفت به چه چیزی میتواند اشاره داشته باشد. شهر نه انباشتی از آجر و سنگ و سیمان است و نه احیانا آن تهیِ حاصلشده از این انباشت که نام آن را فضا میگذاریم. شهر همه اینهاست بهعلاوه چیزی غریب و سیال به نام جامعه. کالبد شهر علامتی برای حیات یک اجتماع انسانی است و حرکت آن به سمتوسوی مدنیت را نمادین میکند. جامعهای که به مدنیت رسیده باشد ساحت شهری دارد. حال دراینبین مجسمه شهری میتواند مجسمهای باشد که در این حیات مدنی مشارکت کند و با اجتماع خود وارد دیالوگ شود و حتی به درک این اجتماع از خود کمک کند. از این نظر «ابعاد بودن» یک مجسمه تمام و عیار شهری است. این مجسمه از تعداد 35 صندلی تشکیل شده است که برخی از آنها گردان هستند و برخی ثابت. در حقیقت صندلیهای ردیفهای اول ثابت هستند و هر چه از ردیف اول دورتر میشویم بر تعداد صندلیهای گردان افزوده میشود. روی یکی از صندلیهای گردان ما با ارجاعی به مرد متفکر «رودن» مواجه میشویم. این شرحی از جسم این مجسمه است اما این مجسمه چیزی بیش از جسم خودش است. اگر بگوییم این چیزِ مازاد بر جسم، همان معناست سخنی کامل نیست، زیرا همه مجسمهها یک لایه معنایی مضاف بر فیزیک خود دارند. اما شیوه معنامندی در این اثر چیست که آن را شایسته تأملی مجدد میکند؟ برای مفهومپردازی این امر میتوانیم با نیمنگاهی به مفهوم تجربه زیسته هنری لوفور، از تمایزی میان «معنای ادراکی»1 و «معنای زیسته»2 سخن به میان بیاوریم. معنای ادراکی معنایی است که شما آن را با مشاهده یک اثر و تفسیر آن تولید میکنید و دراینبین بدن شما و حضور آن نقشی حیاتی در شکلگیری این معنا ندارد. اما معنای زیسته معنایی بدنمند است؛ معنایی است که شما نمیتوانید آن را تجربه کنید مگر از خلال تجربهای بیواسطه. اگر معنای ادراکشده را مخاطب در ذهن خود برمیسازد، معنای زیسته در دل ذهن و البته با میانجی بدن ساخته میشود. بدنها سازنده معنا و همچنین خود بخشی از این معنا هستند. شهریار رضایی این تجربه را قبلا در اثری به نام «دیوار» آزموده بود؛ دیواری بتونی با دو قلم و چکش آویزان از زنجیر در دو سو که دو صندلی در طرفین خود داشت. تصور کنید این دیوار یک مجسمه «تماشامحور» بود؛ دیواری که نمادینکننده حائلی است که ما را از اجتماعبودن دور کرده است و قلمها و چکشها خبر از امکان پایاندادن به آن میدهند. در این صورت گزاره قبل میتوانست معنای ادراکی آن باشد. اما وقتی دو قلم و چکش واقعی آنجاست و مخاطب امکان این را پیدا میکند که تخریب این دیوار را در عمل تجربه کند دیگر ما پا را از معنای تماشامحور و ادراکی فراتر گذاشتهایم و به «معنای زیسته» وارد شدهایم؛ معنایی که در خلال ضربههای ناباورانه چکشها در حال ساختهشدن است. پینوشت: [1] Perceived meaning [2] Lived meaning
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.