|

پلاسکو و درس‌هایی برای آینده

محمدرضا شمشیرگر.دانشجوی دکتراي مدیریت دولتی (خط‌مشی‌گذاری عمومی) دانشگاه تهران

ساختمان پلاسکو، با قدمت 56ساله، صبح روز 30 دی 1395 پس از حدود چهار ساعت از آغاز آتش‌سوزی، به‌صورت کامل فرو ریخت و موجب کشته‌شدن تعدادی از آتش‌نشانان و احتمالا کسبه حاضر در ساختمان شد. آنچه مشخص است، اینکه نه جان ‌عزیزان ازدست‌رفته بازمی‌گردد و نه میلیاردها تومان سرمایه مالکان کسب‌وکارها احیا خواهد شد و نشانه‌گرفتن انگشت اتهام به سمت این و آن، دردی را دوا نخواهد کرد؛ اما حادثه ساختمان پلاسکو به‌عنوان نمونه کوچکی از یک بحران شهری، می‌تواند درس‌های زیادی برای ما داشته باشد که با عمل به آنها از همین امروز، می‌توانیم خسارات آینده را کاهش دهیم. یک- تقویت سیستم ایمنی داخل ساختمان‌ها اولین نکته‌ای که باید در نظر داشت این است که احتمال وقوع حادثه آتش‌سوزی با وجود انواع تمهیدات و دستورالعمل‌ها هرگز به صفر نخواهد رسید، چراکه «خطای انسانی» همواره وجود خواهد داشت و در کنار آن، در مواردی همچون ساختمان پلاسکو که زیرساخت‌های آن فرسوده و خطرآفرین محسوب می‌شوند و هزاران ساختمان مشابه کوچک و بزرگ از این‌دست در شهرهای ما وجود دارد، «عامل فنی» نیز به «خطای انسانی» افزوده خواهد شد. با توجه به آنچه به‌عنوان یک واقعیت باید آن را پذیرفت، ایمن‌سازی ساختمان از طریق تجهیز به «سیستم اطفای حریق داخلی» یا سایر سیستم‌های ایمنی داخلی، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد؛ چراکه در موارد آتش‌سوزی مشابه، با وجود سرعت عمل فوق‌العاده نیروهای آتش‌نشان و امدادی، با توجه به مؤلفه‌های گوناگونی همچون موقعیت مکانی ساختمان، ارتفاع محل درگیر آتش، حجم مواد قابل اشتعال، امکان فروریختن ساختمان و ...، اطفای بیرونی نمی‌تواند چندان کارساز باشد و بهتر است به‌مثابه اصل «پیشگیری بهتر از درمان»، حال که نمی‌توان از بروز حوادث این‌چنینی جلوگیری کرد، ایمن‌سازی درونی ساختمان‌ها به جهت جلوگیری از گسترش آسیب این حوادث را مدنظر قرار داد. نکته مهم‌تر آنکه این ایمن‌سازی، هم برای ساختمان‌هایی که قرار است ساخته شوند و هم به‌خصوص ساختمان‌های قدیمی که به علت فرسودگی زیرساخت‌ها زمینه بیشتری برای آسیب‌دیدن دارند، ضروری است. دو- تقویت سیستم امدادرسانی شهری حادثه ساختمان پلاسکو، درگیرشدن صرفا «یک پلاک شهرداری» بود. اگرچه این ساختمان، دارای طبقات و واحدهای تجاری و تولیدی قابل‌توجهی بود؛ اما بنا به گفته مسئولان ذی‌ربط، یک‌سوم نیروهای اورژانس پایتخت در محل حادثه ساختمان پلاسکو حضور پیدا کردند و آتش‌نشانانی از قم، کرج و ملارد برای کمک به آواربرداری ساختمان پلاسکو در محل حضور یافتند. حال اگر این حادثه به دلایل مختلف خطای انسانی، مسائل فنی و بلایای طبیعی هم‌زمان در چند نقطه دیگر شهر رخ می‌داد، قطعا با عبور از بحران، تبدیل به فاجعه می‌شد. ازاین‌رو، باید به گفته وزیر محترم کشور که با حضور در محل حادثه ساختمان پلاسکو اظهار كرده‌اند از نظر نیرو و تجهیزات هیچ‌گونه مشکلی وجود ندارد، به دیده تردید نگریست. البته ممکن است برای پوشش‌دادن مورد ساختمان پلاسکو با توجه به تجمیع بخش قابل‌توجهی از نیروها و امکانات، کمبودی وجود نداشته باشد، اما با درنظرگرفتن احتمال بروز سوانحی در سطح گسترده‌تر، قطعا نیاز به تقویت قابل‌توجه سیستم امدادرسانی شهری خواهیم داشت. سه- استانداردسازی فرماندهی بحران آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو حدود ساعت هشت صبح آغاز شد و حدود ساعت 11:30 ساختمان فروریخت. از دیدگاه مدیریتی، بحران ساعت هشت صبح آغاز شده، اما اولین مدیر مربوطه اندکی پس از ساعت 12 در محل حادثه حاضر شده و پس از آن، شاهد حضور مقامات دیگر اجرائی و سیاسی و تشکیل کمیته بحران در محل حادثه بودیم. سؤال اینجاست آیا حضور این افراد در جهت تسریع امدادرسانی، کمک به حادثه‌دیدگان و مدیریت صحنه بحران لازم بوده؟ اگر پاسخ مثبت است، چرا این حضور این‌قدر دیرهنگام صورت گرفته و درصورتی‌که لازم نبوده، حضور چنین افرادی که قطعا نیاز به تشریفات حفاظتی و... هم در کنار آنها وجود دارد و در شرایط امدادرسانی، امکان اختلال را به وجود می‌آورد، چرا صورت گرفته است؟با توجه به اینکه شرایط بحران به‌عنوان موقعیت غیرعادی مطرح می‌شود و در چنین شرایطی شاید امکان دسترسی به مقامات ارشد تصمیم‌گیر وجود نداشته باشد، لازم است استانداردهایی در این زمینه تدوین ‌شده و سیستم و سازوکار مشخص و تفویض اختیار به رده‌های تصمیم‌گیر متخصص صورت بگیرد. چهار- روان‌سازی مسیرهای امدادي شاهد حضور هزاران نفر از شهروندانی بودیم که متأسفانه به دلایل مختلف ازجمله عکاسی و فیلم‌برداری یا کنجکاوی درباره حادثه پیش‌آمده، در محل مذکور تجمع کرده بودند و کار نیروهای امدادی با سختی دوچندان انجام می‌شد.البته به‌صورت روزانه و در پی وقوع هر حادثه کوچک یا بزرگی در سطح شهر مانند تصادف اتومبیل‌ها، درگیری افراد با یکدیگر و... شاهد این تجمع‌ها هستیم و به نظر می‌رسد باید تدبیری جدی درباره فرهنگ‌سازی عمومی در‌این‌باره داشت؛ اما از‌‌آنجاکه کار فرهنگی در‌این‌باره نیاز به زمانی طولانی دارد، به نظر می‌رسد حضور جدی و پرتعداد نیروهای نظامی و انتظامی در موارد مشابه هم‌زمان با نیروهای امدادی و آتش‌نشان برای بازگشایی مسیرهای امدادی و حفظ نظم و امنیت منطقه درگیر حادثه، ضروری باشد. پنج- خسارت مالی و نبود بیمه به گفته رئیس بیمه ایران، تنها 100 واحد مستقر در این ساختمان تحت پوشش بیمه آتش‌سوزی بوده‌اند. صرف‌نظر از اینکه از دیدگاه کلان، در‌صورتی‌که اگر حدود یک‌هزارم این مبلغ خسارت صرف تجهیز و ایمن‌سازی ساختمان می‌شد، شاهد بروز چنین فاجعه‌ای و ازدست‌رفتن سرمایه‌های ملی کشور نبودیم؛ در‌صورتی‌که دیگر مالکان کسب‌وکارها با هزینه اندکی نسبت به بیمه واحدهای تجاری خود اقدام می‌کردند، شوک حاصل از این حادثه برای آنان و آینده کاری‌شان بسیار کمتر می‌شد.متأسفانه فرهنگ عمومی حاکم بر جامعه در عمده موارد به‌گونه‌ای است که تا‌زمانی‌که بیمه «اجباری» نباشد، افراد چندانی تحت پوشش آن قرار نمی‌گیرند. شش- مدیریت روانی جامعه از طریق رسانه‌ها نیاز است تا با هدایت پتانسیل اينترنت، از بروز پیامدهای منفی مانند گسترش شایعات و شوک روانی به جامعه ناشی از مشاهده صحنه‌های دلخراش جلوگیری کرد و از این ابزار برای خبررسانی مؤثر در راستای کاهش نگرانی (مانند اطلاع‌رسانی درباره اسامی مصدومان و مراکز درمانی مربوطه)، افزایش مشارکت‌های ضروری عمومی (مانند نیاز به اهدای خون یا...) و کمک به مدیریت صحنه درگیر بحران (مانند اطلاع‌رسانی درباره مسیرهای مسدودشده و جایگزین) اقدام كرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.