راه مبارزه از نخشب تا حسین راضی
و حبیبا... پیمان
ضیاء مصباح
محمد نخشب (1302 - 1355) از فعالان سیاسی، حامی نهضت ملیشدن صنعت نفت و دولت شادروان دکتر محمد مصدق، از کنشگران کوشا در نهضت مقاومت ملی ۱۳۳۲ و از بانیان اصلی تکوین «نهضت خداپرستان سوسیالیست» و پایهگذار «جمعیت آزادی مردم ایران» بود. زندگی نخشب و دوستان او همچون حسین راضی با دو حوزه اندیشه و سیاست پیوند خورده بود؛ از سویی اندیشهورزی و نظریهپردازی در عرصه تلفیق آزادی، برابری، اخلاق و از سوی دیگر کنشگری برای تحقق حاکمیت ملی و کاستن از درد و رنج ایرانیان فرسوده از فقر. با درگذشت نخشب، حسین راضی که این روزها مصادف با ششمین سالگرد درگذشت اوست (متولد 1307 فوت 2/11/89) جانشین او شد. نخشب با گروهی از دانشآموزان دارالفنون که دغدغه بهبود وضع هموطنان رنجور را داشتند، سیاستورزی را پی گرفتند. جوانان متأثر از فضای سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰، فعالیت گروهی و کار منظم را در دستور کار خود قرار دادند. در دوران دانشجویی حقوق در دانشگاه تهران با جمعی دیگر از دانشجویان همفکر در انجمنهای اسلامی (دانشآموزان دارالفنون و دانشجویان دانشگاه تهران) با مواضع و نگاهی مشابه، بههم پیوند خوردند؛ عدالت اجتماعی و برابری، آزادی و حاکمیت قانون، نواندیشی دینی و ملیگرایی مفاهیمی بودند که همدلان را گردهم مجتمع كرد و همزمان به کار منظم گروهی پرداختند. کوهپیمایی، رعایت ارزشهای اخلاقی، پرهیز از دروغ و دورویی، برگزاری نماز جماعت و پرهیز از مصرف مشروبات الکلی و استعمال دخانیات از مواردی بود که تبلیغ و ترویج و توصیه میکردند. بهاینترتیب در نیمه دهه ۱۳۲۰ نهضت خداپرستان سوسیالیست متولد شد؛ محفلی که نظم و انسجام در آن روندی فزاینده داشت. خداپرستان سوسیالیست بهدلیل اختلافنظر در راهبرد تشکیلاتی، به دو گروه تقسیم شد: نخشب و همفکرانش بر کار علنی حزبی و حضور فعال در صحنه تحولات اجتماعی- سیاسی (بهویژه در متن نهضت ملی و همراهی با دکتر مصدق) تأکید داشتند؛ و در سوی دیگر آشتیانی و یارانش به کار فکری، فرهنگی و آموزشی اولویت دادند. بهجز نخشب، بخش مهمی از خداپرستان سوسیالیست (ازجمله حسین راضی، معینالدین مرجایی، ابوالفضل مرتاضیلنگرودی، علیاکبر نوشین، علی شریعتمداری، ابوالقاسم شکیبنیا و رضا کاشفی) به فعالیت سیاسی- تشکیلاتی روی آوردند. در سال ۱۳۲۹ آنان برای مدتی به «حزب ایران» (شامل چهرههایی چون کریم سنجابی، اللهیار صالح، زیرکزاده، کاظم حسیبی و شاپور بختیار) پیوستند که رویکردهای ملی و سوسیالیستی داشت. نخشب و یاران جوان و فعالش از حزب ایران جدا شدند. آنها در بیانیهای که با «به نام خدا» آغاز میشد، «فکر» خود را «نجاتبخش و سوسیالیستی» و فعالیت خود را برای «پیروزی نهایی نهضت ملی و مبارزات ضداستعماری» توصیف کردند. پروژه سیاسی نخشب و یارانش در قالب تشکیلات جدید «جمعیت آزادی مردم ایران» ادامه یافت. جمعیت بعدها با عنوان «حزب مردم ایران» عضوگیری گستردهای را با تکیه بر نیروهای جوان و پرشور در تهران، شیراز، مشهد، کرمان، بندرانزلی، کرمانشاه، قزوین و... آغاز کرد. علی شریعتی، کاظم سامی و حبیبالله پیمان از چهرههای شاخص جمعیت آزادی مردم ایران - در مشهد و شیراز- بودند. اين حزب نشریه «مردم ایران» را بهعنوان ارگان با تکیه به کمک مالی اعضا - منتشر کرد؛ نشریهای با مواضع جدی در حمایت از نهضت ملی و دکتر مصدق. در یکی از سرمقالههای «مردم ایران» در بهار ۱۳۳۲، نخشب با اشاره به این سخن مصدق که «شاه باید سلطنت کند نه حکومت» نوشت: «اینک ملت میخواهد برای همیشه این بساط ظلم و جور را در حدود قانونی متمرکز نموده و از دستدرازی به حقوق خویش بازدارد». او و یارانش که زمانی در تماس و ارتباط با آیتالله کاشانی بودند، با افزایش اختلاف میان روحانی مشهور و دکتر مصدق، جانب نخستوزیر ملی را گرفتند و به انتقاد از کاشانی، مکی و بقایی پرداختند. خروجی «راه مردم» در روزهای منتهی به ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، جمهوریخواهانه بود و مواضع نخشب تقریبا مضمونی مشابه با دیدگاههای سیدحسین فاطمی، وزیر خارجه دولت ملی دکتر مصدق داشت، پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳2دفتر حزب مردم ایران هدف خشونت و غارت قرار گرفت. نخشب در کنار گروهی از یاران نهضت ملی ازجمله آیتالله سیدرضا زنجانی، عباس رادنیا، ناصر صدرالحفاظی، داریوش فروهر و مهدی بازرگان در تشکیلاتی با عنوان «نهضت مقاومت ملی» فعال شدند. پاییز همان سال تشکیلات نهضت مقاومت لو رفت؛ نخشب و شماری دیگر از فعالان بازداشت شدند. پس از زندان چندماهه، او بار دیگر در کنار نیروهای وفادار به نهضت ملی به مبارزه با اختناق و رژیم کودتایی همت گمارد. بازداشت دوباره و زندان در سال ۱۳۳۴ نصیب او و بسیاری دیگر ازجمله محمدتقی شریعتی و پسرش، علی، در مشهد شد. پس از تحمل چند سال محدودیت، تنگنا، فشار، خشونت و زندان، نخشب در سال ۱۳۳۷ با استفاده از بورس سازمان ملل و مساعدت منوچهر گودرزی، از مدیران ارشد سازمان برنامه - که نخشب همکارش بود- برای ادامه تحصیل عازم آمریکا شد. آنجا از اعضای مؤسس و مؤثر جبهه ملی در آمریکا شد؛ جمعیتی که علی شایگان، مصطفی چمران و ابراهیم یزدی - که او نیز سابقه همکاری با خداپرستان سوسیالیست را داشت- و برخی دیگر، از کنشگران مشهور آن بودند. نخشب همچنین گامهای مهمی برای وحدت مسلمانان آمریکا برداشت و با امام موسی صدر، رهبر شیعیان لبنان، نیز در تماس و همکاری بود. حزب مردم ایران پس از کودتای ۱۳۳۲ در کنار دیگر جمعیتهای ملی ایران، کوشید «جبهه ملی ایران» را تداوم بخشد. در نبود نخشب، بار اصلی کار بر دوش راضی بود. بعدها سامی و پیمان، دو عضو جوان و شاخص شورای مرکزی حزب، «جاما» (جنبش آزادیبخش مردم ایران) را با رویکرد براندازی در ابتدای دهه ۴۰ شکل دادند. جاما هدف سرکوب ساواک قرار گرفت و مؤسسان آن به زندان افتادند. در آستانه انقلاب، سامی «جنبش انقلابی مردم مسلمان ایران» را سامان داد؛ تشکیلاتی که نظامالدین قهاری و محمود نکوروح از چهرههای تداومبخش و مشهور آن - پس از قتل سامی در سال ۱۳۶۸ - محسوب میشوند. پیمان نیز همان هنگام به تأسیس «جنبش مسلمانان مبارز» همت گمارد؛ تشکیلاتی که آشکارا راه و نگاه نخشب را در دو حوزه نواندیشی دینی و سوسیالدموکراسی ادامه داد. حسین راضی و برادر همسرش، حبیبالله پیمان، را میتوان برجستهترین شخصیتهای فکری- سیاسی بازمانده از اندیشههای خداپرستان سوسیالیست دانست. مرحوم دکتر علی شریعتی، سرشناسترین همراه خداپرستان سوسیالیست، در صدها ساعت سخنرانی و هزاران صفحه مکتوب، در اواخر دهه ۴۰ و اوایل دهه ۵۰ در حسینیه ارشاد و دیگر مجامع علنی و مخفی مثلث «زر و زور و تزویر» و «آزادی، برابری، و عرفان» را مطرح كرد و در این مقوله اثربخش که به انقلاب اسلامي انجامید، بسیار گفت و نوشت که کماکان قابل طرح و استناد هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.