مقایسه ایزدبانوان و زنان در روایات ایرانی و هندی
گزارش از طراوت آیین
ژاله آموزگار استاد بازنشسته رشته فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه تهران و عضو وابسته فرهنگستان زبان و ادب پارسی است از آثار ایشان میتوان شناخت اساطیر ایران، اسطوره زندگی زرتشت، زبان پهلوی، ادبیات و دستور تاریخ اساطیری ایران را نام برد. همچنین ترجمه آثار نفیسی مانند شناخت اساطیر ایران، اثر جان هیلنز از آثار او در بخش ترجمه است. سهشنبه ۲۸ دی ژاله آموزگار میهمان انجمن زنان پژوهشگر تاریخ در ساختمان گنجینه اسناد بود تا در جمع مشتاقان تاریخ و فرهنگ ایرانزمین به مقایسه ایزدبانوان و زنان روایات ایرانی و هندی بپردازد. آنچه میخوانید بخشهایی از سخنان اوست: سفرهای دوردست در اساطیر مخملی با ژاله آموزگار ژاله آموزگار با طرح این موضوع که قصد دارد ما را به سفرهای دور ببرد و اساطیر را برای ما از دل زمان بیرون بکشد، تکلیف جذابی برای حضار جلسه تعیین کرد؛ اینکه پیداکردن جایپای گذشتهها در زندگی خودمان و یافتن جواب سؤالهایمان از دل این داستانهای کهن شنیدنی با خود ماست. ژاله آموزگار از تاریخ آغاز کرد و گفت: هر قوم و سرزمینی تاریخی دارد که به سه بخش تقسیم ميشود: تاریخ واقعی؛ آن بخشی از تاریخ که بر مبنای دادهها و اطلاعات ثبتشده و مستند در دسترس ماست. تاریخ روایی؛ در کنار تاریخ واقعی، روایات جانبی مربوط به رخدادهای تاریخی است. بخش سوم و آنچه موضوع اصلی امروز ماست، تاریخ اساطیری؛ آنچه بر پایه باورهای مردم و رؤیای ناخودآگاه دستهجمعی آنان است. آموزگار افزود: اسطورهها بخشی از تاریخند که با آیینها و باورهای مردم بسیار نزدیک و درهم آمیختهاند.اسطوره درواقع، شرح پدیدههای طبیعی است که از سرزمینها و شرایط زندگی ساکنان آن سرزمین گرفته شده است. حوادث اسطورهها مانند داستانهای واقعی تلقی میشود و البته اسطورهها هر کدام منطق غالب خودشان را دارند و از منطقی خاص پیروی میکنند. گاهی نیز اسطورهها عین حوادث تاریخی را بیان میکنند. اسطورهها، شرح عقیده و نماد و شرح پدیدههای طبیعی هستند که درواقع از سنتهای یک سرزمین گرفته شده است. آنچه بسیار سخت است این است که نظر دهیم اسطوره بهطور دقیق به کدام زمان و مکان تعلق دارد چون اسطورهها در طی زمان تغییرات بسیار یافتهاند و چون زبانبهزبان نقل شدهاند، تغییر کردهاند. جذابیت بررسی اسطورهها بیشتر به این دلیل است که در بخشهایی از تاریخ که هیچ شواهد و مدارکی در دسترسمان نیست، اسطورهها روانشناسی و جامعهشناسی مربوط به عصر خود را برای ما فاش میکنند و درواقع کلید رمزگشایی ادوار تاریخی یک سرزمین هستند. آموزگار با تکیه بر اینکه اساطیر ما با هند بسیار نزدیک بوده، افزود: آنچه امروز به آن میپردازیم این است كه ببینیم چطور طی ادوار تاریخی خدایان هند به دیوهای سرزمین ما مبدل شدهاند و برعکس و چگونه اینهمه تفاوت شکل گرفته است. اسطورههای هر سرزمین از دو فاکتور مهم اثر میپذیرند؛ اختلاط با داستانهای بومی و اثرگذاری اقلیم بر اسطورهها. اقلیم و شرایط آبوهوایی تأثیر چشمگیری بر اساطیر دارد. هندیها از آنجا که نیاز داشتهاند بهزور بر سرزمینشان حکومت کنند، ردپای خشونت در افسانهها و اساطیرشان بسیار به چشم میخورد. درحالیکه آریاییهای ساکن فلات ایران، معمولا با تسامح و تساهل سرزمینشان را حفظ کردهاند. بههمیندلیل است که اساطیر ما، اساطیری نرم و مخملی هستند. آموزگار با تأکید بر اینکه ما در اساطیرمان خشونت نداریم، افزود: حتی در بخشی از داستان اهریمن و اهورامزدا که قصه خشنی است و دعوای میان این دو روایت میشود آنچه به چشم میخورد، جوانمردانگی است. او افزود: دلیل تفاوت اساطیر ما با سرزمینهای دیگر تأثیر اقلیم و بومیان سرزمین ما بر اسطورههاست. او با رمزگشایی از اسطورههای کهن ایران اثرگذاری فردوسی را بر اسطورهها بسیار مهم دانست و گفت: ما روایتهای خاصی در اسطورههایمان داریم. اسطورههای ما زیربنای دینی دارند. برای ماندگارشدن اسطوره به ایمان نیاز است که آن را حفظ کند. داستانهای عاشقانه اساطیر ما که در داستانهای مردمی روایت میشوند، جزئی از تاریخ شفاهی ما هستند که زبانبهزبان نقل شدهاند. این روایتهای شفاهی از همین روش نقل زبانبهزبان ماندگار شدهاند. در ادبیات مردمی ما، از خدایان کارهای بد سر نمیزند. اگر کار بدی انجام میشود، به وسیله اهریمن و دیوهاست. این پاکیزگی و دوری از اشتباه، شامل ایزدبانوان ما نیز میشود. تجسمی که از خدایان و ایزدبانوان برای ما ترسیم میشود موجوداتی پاک هستند که از آنان خطا و اشتباه سر نمیزند. درادامه ژاله آموزگار به توصیف ایزدبانوان پرداخت و گفت: هر ایزدبانویی مشغول به انجام وظیفه و کار خود بوده و وظیفهای مربوط به خود داشته است. ایزدبانوان نمادی از خرد، دانش، بردباری، عدالت و راستی و انتخابهای درست بودهاند. و آنچه بسیار بر آن تأکید شده، قدرت و توان آنان است. درعینحال، شما در هیچ ایزدبانویی ضعف و شکنندگی نمیبینید. درباره ویژگیهای ظاهری آنان توصیفاتی که شده، چنین است: قوی، بلندبالا، پیشرونده، زیبا، با ویژگیهای کاملا زنانه، لباسهای مجلل و داشتن ارائههای چشمگیر در کنار صفات اخلاقی بیتکبری، بردباری و توانمندی برایشان برشمرده شده است. در این ایزدبانوان ضعف راه ندارد و تغییر شخصیت نمیدهند. ایزدبانوان ما تولیدکننده هستند و به دورهای تعلق دارند که در جامعه قدرتمند و منشأ اثرند و در اقتصاد جامعه اثر میگذارند. سپندارمزد یکی از این بانوان است. او فرشته و ایزدبانویی است که نماد مهر و بردباری و تواضع است. او فرشته موکل بر زمین پاک و بانوان درستکار است. او موظف است زمین را پاک و خرم و بارور نگاه دارد. به همه رمهها مرغزار میدهد و از زادهشدن فرزندان پارسا شادمان میشود. آموزگار سپس به تشریح آناهیتا، ایزدبانوی آب، پرداخت و گفت: آب در همهجا شریان حیات و زندگی است، سپردن امور مربوط به آب به ایزدبانوی آب اهمیت بانوان را در آن عصر گوشزد میکند. آناهیتا فرشته نگهبان چشمهها و باران، نماد باروری و عشق و دوستی است. در باور ایرانیان باستان آناهیتا ایزدبانویی است که امور مربوط به زن و زایش و آبادانی و قدرت را اداره میکرده و در توصیف آن چنین نوشتهاند: دوشیزهای جوان، درخشان، زیبا، بلندبالا با اندامی برازنده، به گوهرها آراسته و با تاجی صد ستاره هشتگوش بر آن. آناهیتا با این ویژگیهای چشمگیر در گردونهای سوار میشود و همه فرمانروایان از او یاری میخواهند. سپس ژاله آموزگار به توصیف شخصیت زنان در شاهنامه پرداخت و گفت: در شاهنامه حکیم فردوسی نیز، شما زن ضعیف نمیبینید. همه زنان شاهنامه خوب نیستند و همین تقابل خوب و بد اعجاز شاهنامه است، اما زن شاهنامه ضعیف نیست. و بهنوعی هدایت امور به دست زنان است. زنان شاهنامه در عشق و مهرورزی منفعل نیستند که نمونه بارز آن رودابه است. او منتظر مرد نمیشود و آنچه خودش میخواهد را دنبال میکند. در قیاس اسطورهها؛ مثلا قیاس زئوس و هرا با زال و رودابه آنچه در داستان زال و رودابه ما را به فکر میاندازد، طلب و مهر دوطرفه بین این دو است. برنامهریزی برای دیدار از سمت دو طرف است و فردوسی احوال عاشقانه این دو را به زبانی گیرا و عفیف بیان میکند. ترسیم صحنه گیسوان رودابه که آن را به پیچوتابی شبیه کرده، از همین صحنههای شگفتانگیز شاهنامه است و نیز در ویس و رامین و در تمام معشوقههای بهرام، شما ردپای زور نمیبینید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.