|

در آیندگان چه گذشت

پارسا شهری: سال‌های دهه چهل و پنجاه، تا هنوز هم دورانِ سرنوشت‌ساز ادبیات ما بوده است. در مطبوعات ادبی آن روزگار هم مجلات و روزنامه‌هایی به‌چاپ می‌رسیدند كه در دورانِ خود جریان‌ساز و تاثیرگذار بودند و در دورانِ ما ترسیم‌گر چهره آن روزها هستند. از این میان صفحات فرهنگی روزنامه آیندگان، هم به‌خاطر چهره‌ها و شخصیت‌های مهم ادبی كه در آن قلم می‌زدند و هم برای به‌دست‌دادن تصویری از گذشته از اهمیت بسیار برخوردار است. ازاین‌رو سیروس علی‌نژاد از روزنامه‌نگاران ادبی قدیمی مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای منتشرشده در این صفحات را در كتابی با عنوان «گفت‌وگوهای برگزیده آیندگان» گردآوری و در نشر آگاه منتشر كرده است كه جملگی مربوط به سال‌های 1347 تا 1353 هستند. اما حكایتِ ‌پدیدآمدن این كتاب از زبان خودِ علی‌نژاد: «این دومین كتابی است كه درباره روزنامه آیندگان و آیندگانی‌ها به زیور طبع آراسته می‌شود. نخستین كتاب، «پرویز نقیبی،‌ روزنامه‌نگار صاحب‌سبك» توسط نشر نیلوفر روانه بازار شد. در طول چند سال گذشته هرگاه فرصتی داشته‌ام، صرف تورق روزنامه آیندگان كرده‌ام و این كار هم به توصیه دوست آیندگانی، آقای عمید نائینی صورت گرفته است. در تورق آیندگان هم، دو موضوع را بیش‌تر دنبال كرده‌ام؛ اول آن‌چه در آیندگان گذشت و دوم آن‌چه بر آیندگان گذشت. طبعا بخش آن‌چه بر آیندگان گذشت زمان بیش‌تری می‌برد و هنوز مطالعات من به بار ننشسته...» آن‌چه در آیندگان گذشت، تا حد بسیار در كتابِ اخیر آمده است. نكته جالب‌توجه در این گردآوری نگرش متفاوت علی‌نژاد است كه یكسر خلاف دیدگاه مسلط درباره روزگارِ «آیندگان» است. دو جریانِ مسلطی كه یكی، خود را مسلط بر گذشته می‌داند و از این حیث نوعی حسِ برتری دارد بر آن‌چه در گذشته ما و مطبوعات ما وجود داشته است و دیگری، با نگاهی نوستالژیك به گذشته، فرصت هرگونه مواجهه انتقادی را از بین برده و در كارِ اسطوره‌سازی است. علی‌نژاد اما خاصیت و خصیصه اصلی این گفت‌وگوها را در ترسیم چهره روزگار گذشته می‌داند و چون خود روزنامه‌نگارِ كهنه‌كار و قَدری است به‌خوبی می‌داند كه بیشتر گفت‌وگوهای چاپ‌شده در روزنامه‌ها به مسائل روز مربوط می‌شوند و گاه به مباحثی می‌پردازند كه خصلت ماندگار ندارند. او از میان تمام این گفت‌وگوها با دخالت سلیقه خود آن‌هایی را انتخاب كرده كه بیش از بقیه شاهدان زمانه‌شان بوده‌اند. او گفت‌وگوهای آیندگان را نیز از این داوری بیرون نمی‌داند، اما معتقد است كه یكی از مهم‌ترین وظایف ادبیات و هنر، و بلكه در روزگار ما یكی از مهم‌ترین وظایف روزنامه‌نگاری همین ترسیم چهره روزگار است. او گفت‌وگوهای این كتاب را با نظر به همین دیدگاه برگزیده و باور دارد این‌ها چنین قابلیتی داشته‌اند پس می‌توانند تا حدی ماندگار شوند. اما كسانی كه در آیندگان و آیندگانی‌ها سراغ‌شان رفته‌اند و با آن‌ها از ادبیات و هنر گفته‌اند از نام‌های بزرگ ادبیات و هنر ما هستند ازجمله آنها: حسین زنده‌رودی، عباس جوانمرد،‌ صادق چوبك، بیژن مفید، احسان نراقی، جلال ستاری، بهرام صادقی، حمید سمندریان، مرتضی ممیز، پرویز كیمیاوی، محسن وزیر‌ی‌مقدم. در مقدمه، علی‌نژاد انتخاب‌ها و سمت‌وسوی آن را به‌خوبی شرح می‌دهد و از دلایل مختلفی می‌نویسد كه او را به انتخابِ هر گفت‌وگو واداشته است. «مثلا گفت‌وگوی آقای حسین زنده‌رودی را، نقاش با عنوانِ «من، حسین زنده‌رودی بزرگ‌ترین نقاش ایران و دنیا هستم» به این دلیل انتخاب شد كه وی با همه استعداد و خلاقیتی كه داشت خود را در گفت‌وگو با روزنامه آیندگان، نمونه تیپیك یك آدم تازه‌‌به‌دوران‌رسیده جلوه‌گر می‌سازد كه هیچ‌كس جز خود را قبول ندارد. بیش از اندازه گرفتار «من» خویشتن است. درحالی‌كه آدمی به بزرگی صادق چوبك، درباره آثار خود در جواب نصرت رحمانی كه به داستان‌های مهم او اشاره كرده چنین می‌گوید: «آن‌ پاره‌نوشته‌هایی كه اشاره می‌كنید چنان برای من مبتذل است كه بهتر می‌دانم با یاد آن‌ها حال خودم را از دست ندهم.» یا به گفت‌وگوی بهرام صادقی اشاره می‌كند كه نشان‌دهنده یك «داستان‌نویس پربضاعتِ افتاده‌حال دهه چهل است كه در كار خود به ژرفا رفته.» از میان گفت‌وگوهای آمده در این كتاب، شاید همین گزارش/گفت‌وگوی نصرت رحمانی شاعر با صادق چوبك یكی از خواندنی‌ترین‌ها باشد. به‌روایت علی‌نژاد، پرویز نقیبی‌ روزنامه‌نگار كه آن زمان دبیر صفحات فرهنگی آیندگان بود شاعر را وامی‌دارد كه شبی و شب‌هایی را با چوبك بگذراند و ماحصل آن را بنویسد. شاعر سه شب با نویسنده به گفت‌وگو و مجالست می‌گذراند یا به‌قولِ نقیبی «سه شب را با نویسنده به بامداد گره می‌زند» تا بعد از این دیدارهای شبانه گزارشی جاندار بنویسد. روایت نصرت رحمانی از این دیدار بیش از آن‌كه گزارش یا گفت‌وگویی ژورنالیستی باشد، شعری است منثور شاید. «شب اول: بگریزیم به پیش پلنگی/ كه در این بیشه یار من است/ بی‌تشویش/ و آرام/ زیر چنگال‌های برنده او/ و میان دندان‌های تیز او/ به خواب رویم.../ داستان‌ها گوییم و افسانه‌ها شنویم/ بگریزیم از آن دیار كه/ صدای ما طنین ندارد/ های هوی ندارد/ نگاه ما عكس نگیرد/ و عكس ما نگاه نپذیرد/ بگریزیم به دیاری كه/ زبان را به چرخش آریم...» و بعد روایت آن شب و نویسنده‌ای كه با شاعر سه شب را برای این متن سر كرد. «نفسی كشید از سر خستگی و لحظه‌ای خاموش ماند. نگاهش را به چهره‌ام پاشید. همراه با تلخ‌خندی گفت، همه‌چیز غرق در بیهودگی است. بهتر كه هرچه زودتر بگریزیم. سكوت در خلوت اتاق گسترده شد. اما نبض زمان مرتب و پی‌درپی سكوت را قطعه‌قطعه می‌كرد. نگاهم بی‌اختیار گرداگرد اتاق به جست‌وجوی ضربان متداومی كه ویران‌گر خاموشی بود گردید. به روی پاندول ساعتی كه این‌سو و آن‌سو می‌رفت قرار گرفت! شاعر: صادق طنین این ساعت اندیشه‌ات را درهم نمی‌پاشد؟ چوبك: نه...، من به این صدا كه یادآور گذشت دم است خو كرده‌ام.» و صحبت از عرفان آغاز می‌شود «كتاب مولانا كنار دست‌اش بود. به كتاب اشاره كرد و ادامه داد: عرفان ما هم با همه شكوهش جز همین صدای مكرر پوچ چیزی نمی‌گوید.» در ادامه نصرت رحمانی از نوعی یگانگی بین اندیشه صادق چوبك و پاندول ساعت حرف می‌زند و وقتی آن را با چوبك در میان می‌گذارد او فقط یك كلمه جواب می‌دهد: «دیوانه!» بعد شاعر تلاش می‌كند «این نویسنده ناتورالیست» را در چند سطر معرفی كند: «صادق نویسنده‌ای است كه با چشم‌های باز از تاریكی‌ها می‌گذرد و هرگز با چشمان بسته گام در روشنایی نگذاشته است. قصد تعریف از آثار چوبك در میان نیست و این مهم نه در حد من.» چوبك همین‌جا از نویسندگان ایرانی هم می‌گوید، از تنها رفیقی كه بعد از صادق هدایت توانست دوستش داشته باشد، ‌ابراهیم گلستان. «او مردی باهوش و نویسنده خوبی است، همین.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.