از روزنامهنگاری بحران چه میدانیم؟
سعید کمالیدهقان . خبرنگار گاردین
اواسط صبح، وقتی عدهای روزنامهنگار مشغول نوشتن خبرهای فوری هستند و یک عده در جلسه هیئت تحریریه، صدای آژیر در ساختمان پنج طبقه روزنامه میپیچد. کرکرههای ضدآتش از کنار راهپلههای اصلی ساختمان بهطور خودکار پایین میآیند تا آتش احتمالی به طبقات دیگر سرایت نکند. عدهای روزنامهنگار لباسهای فسفریرنگشان را از قفسه درمیآورند، تن میکنند و به راهنما تبدیل میشوند. کسی از آسانسورها استفاده نمیکند، راهروهای اضطراری از قبل مشخص شده. در چند دقیقه نزدیک به هزار کارمند از ساختمان روزنامه خارج میشوند. چند همکار که طبق قراری قبلی حالا به راهنما تبدیل شدهاند، کارمندان را به سه محیط امن در شمال، جنوب و غرب خارج روزنامه راهنمایی میکنند. کسی اجازه ندارد در ساختمان بماند و کنار ساختمان تجمع کند. وقتی معلوم شد خطر برطرف شده، کارمندان کمکم سر کار برمیگردند. یک ساعت بعد ایمیل میآید: «اتفاق امروز یک مانور از پیش تعیین شده بود».
علاوه بر این، هر جمعه سر ساعت 10 صبح صدای آژیر آتش ساختمان را پر میکند. بلندگو میگوید: «در حال امتحان سیستم آژیر هستیم، لازم نیست این دفعه کاری کنید، اما دفعه بعد که صدا را شنیدید ساختمان را سریعا ترک کنید». هر جمعه، سر ساعت 10 امتحان میکنند آژیر صدایش درست باشد، همه قسمتهای ساختمان صدایش را بشنوند. کارمند جدید که استخدام میشود، باید در جلسهای شرکت کند که در آن به او نقشه ساختمان را نشان میدهند، توضیح میدهند راهروهای اضطراری کجاست و موقع شنیدن صدای آژیر چه باید کرد. روزنامهها و روزنامهنگاران ما، چقدر در زمان بحران آمادهاند؟ در بحران، سادهترین و پیشپاافتادهترین موضوعات به بلای جان تبدیل میشوند. در جولای سال ۲۰۱۰، بیش از یک میلیون آلمانی در فستیوال شهر دویسبورگ شرکت کردند؛ فستیوالی برای جشن و شادی اما حدود پنج بعدازظهر در تونل ورودی فستیوال ازدحام شدیدی شد. خیلیها نگران نبودند، نه آتشی در کار بود، نه زلزلهای، نه سیلی. اما ازدحام جمعیت آنقدر بالا گرفت که ۲۱ نفر از خفگی مردند. یک فستیوال میلیونی به عزای یک ملت تبدیل شد. در سپتامبر ۲۰۱۵، زائران زیادی از کشور ما بعد سالیان سال زحمت و ذخیره پول در مکه حضور داشتند. اما ازدحام در منا آنقدر زیاد بود که یک سفر زیارتی تبدیل به فاجعه شد و ۴۶۴ ایرانی جان خود را از دست دادند. چقدر آمادگی داریم؟ چقدر برنامهریزی کردیم؟ چقدر مسائل ایمنی جدی گرفته شده؟ در دنیای امروز، بهویژه در منطقه ما؛ جایی که بلاهای طبیعی و غیرطبیعی کم نیست، داشتن کپسول آتشنشانی، دانستن مسیر خروج اضطراری، آگاهی از نقطه امن خارج ساختمان، ممکن است از پیشپاافتادهترین مسائل به حساب بیایند، البته تا روزی که فاجعه نابهنگام رخ میدهد، آن موقع به مسئله بین مرگ و زندگی تبدیل میشوند. مهمتر از همه روزنامهنگاران ما چقدر با شرایط محیط بحران آشنا هستند؟ در بیشتر رسانههای بزرگ دنیا، چنین آموزشهایی برای روزنامهنگاران و عکاسان خبری که موضوعات بحرانی را پوشش میدهند، اجباری است؛ دورههای سهروزه برای آشنایی با مقابله با شرایط سخت. اینکه در چنین شرایطی چطور از خودمان مراقبت کنیم، با چه مسائل کمکهای اولیه باید آشنایی داشته باشیم، چقدر میتوانیم به منطقه بحران نزدیک شویم و بعد از بحران چطور با عواقب روحی آن دستوپنجه نرم کنیم. میگویند یک عکس خوب میتواند از هزار کلمه رساتر باشد: مادری چادربهسر با چشمانی نگران آمده از فرزند آتشنشانش خبر بگیرد. آتشنشانی گریان درحالیکه خاکستر چهرهاش را پوشانده، همکارش را در آغوش گرفته. عکسهای حادثه پلاسکو از جمله چنین تصاویری است. اما کلمات هم مهمند. فقط با کندوکاو یک بحران است که میشود جلوی اتفاق مشابهی را گرفت. در حادثه پلاسکو، مسئله اطلاعرسانی با مشکلات جدی زیادی روبهرو بود. چرا ستاد بحران از همان ابتدا سخنگو نداشت، چرا مقر مخصوص برای اجتماع روزنامهنگارها ترتیب داده نشده بود، چرا سخنگوی ستاد بحران ایمیلی را مشخص نکرد که از همان ابتدا روزنامهنگارها از آن طریق بیانيههای قابلاستناد را دریافت کنند. چرا هر مسئول بلندبالایی به خودش اجازه داد اظهارنظر کند؟ داشتن چنین مقری و چنین ارتباطی میتوانست در کمترشدن اخبار غیرموثق کمک زیادی کند، آن موقع وقتی آمار تلفات اعلام میشد، در حضور حداقل 20 روزنامهنگار اعلام میشد. آنطور هم خبر موثقتر بود و هم مسئولان دربرابر اعلام خبر مسئولیت بیشتری داشتند. فراموش نکنیم در گزارش بحران اولویت اول آدمها و ماجراهای انسانی است. تقلیلدادن یک فاجعه به اعداد، بدترین کاری است که میشود کرد. میگویند مرگ یک انسان تراژدی است اما مرگ میلیون نفر فقط آمار است. باید سراغ ماجراهای انسانی رفت. آن آتشنشانی که جانش را از دست داده - آن قهرمان ملی - که بود؟ اسمش چیست؟ چه زمانی بهدنیا آمده؟ چرا آتشنشان شد؟ چرا از بین رفت. خانواده او کیست؟ حال این روزهای آنها چگونه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.