گفتوگو با مدیرعامل مؤسسه نشرآوران، نهاد مجری سامانه اشتراک نشریات:
بودجه سامانه اشتراک 20 میلیارد تومان است
سازمان اشتراک نشریات یکی از زیرمجموعههای مؤسسه «نشرآوران» است. نشرآوران را میتوان نهاد مسئول فعالیتهای مالی و اقتصادی در معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد دانست. یکی از برجستهترین کارهایی که این مؤسسه انجام میدهد، توزیع نشریات خارجی در داخل کشور است، اما حالا این مؤسسه یک مسئولیت بزرگ دیگر را هم برعهده گرفته است؛ توزیع نشریات با استفاده از سامانه اشتراک نشریات به وسیله بخشی از یارانه مطبوعات. مهران عباسی انارکی، مدیرعامل مؤسسه نشرآوران، در یک بعد از ظهر، پس از ساعت اداری، در اتاقی در مجاور دفتر معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد، به سؤالات «شرق» درباره سامانه اشتراک نشریات پاسخ داد.
طرح اشتراک نشریات از کجا شروع شد و دلیل بهوجودآمدنش چه بود؟ قبل از سال 1392، یعنی پیش از مسئولیت دکتر انتظامی، یارانه به صورت حواله کاغذ یا پرداخت مستقیم به صاحبان امتیاز مطبوعات پرداخت میشد. در این مدل ارائه یارانه، شهروندان و مخاطبان اصلی مطبوعات، سهمی نداشتند و سهم یارانه را فقط صاحبامتیاز نشریه میگرفت؛ اما در دوره جدید تصمیم گرفته شد شهروندان از این یارانه بهرهمند شوند و به ازای هر نشریه که در طرح اشتراک به دست شهروندان میرسد، مبلغی حمایت شود. طرحی که مد نظر برخی از دوستان مطبوعاتی بود و سالها هم آییننامه اجرائی آن را هیئت دولت تصویب کرده بود؛ اینکه بخشی از یارانه مطبوعات برای اشتراک شهروندان تخصیص داده شود. این ایده از سال 1392 یکی از اولویتهای معاونت مطبوعاتی بود و ما از آذر همان سال آن را بررسی کردیم و از بهمنماه به صورت آزمایشی اجرا شد. در ابتدا تعدادی از مجریان توزیع را دعوت به همکاری کردیم که بعد از چند ماه متوجه شدیم تجربه خوبی نیست و دریافتیم به جای اینکه با مجریان توزیع طرف حساب باشیم، بهتر است با نشریات وارد بحث شویم. این مدل کار، طرح را گسترده کرد و با استقبال مطبوعات روبهرو شد؛ بهطوریکه ارشاد با نشریات تفاهم میکرد و آنان با مجریان توزیع مد نظر خود و دراینمیان قسمتی از هزینه نشریه تا سقف 50 درصد به علاوه هزینه ارسال را معاونت مطبوعاتی پرداخت میکرد. درحالحاضر، چند نشریه در سامانه هستند و چند مجری توزیع کار را انجام میدهند؟ در شرایط فعلی حدود 740 نشریه در طرح سامانه اشتراک نشریات حضور دارند و تعداد مجریان توزیع در کشور 39 مجری هستند. برخی از نشریات میگفتند که مجریان توزیع به آنها فهرستهایی از مشترکان را ارائه دادهاند که یک سری نام و نشانی صوری بوده و در حقیقت کسانی نبودهاند که واقعا نشریات را خواسته باشند. در واقع، این سامانه اشتراک تبدیل شده به ممر درآمدی برای برخی نشریات یا مجریان توزیع، بدون اینکه خواننده واقعی نشریات از مزایای آن استفاده کند. چطور این مسئله را مدیریت میکنید؟ دلیل اینکه ما در همان چند ماه اول، از کار با مجریان توزیع صرف نظر کردیم و با مدیران نشریات طرف حساب شدیم، همین مشکلاتی بود که دیده میشد. این فهرستهای صوری را نمیتوان فقط مشکل مجریان توزیع دانست؛ بههرحال، از طرف نشریات هم حتما استقبالی صورت گرفته که چنین فهرستهای صوری درست شده است. متأسفانه وقتی منابع توزیع میشود، برخی افراد که البته محدود هم هستند، برای بهدستآوردن غیرمشروع آن فعال میشوند و وظیفه ماست که بر این کار نظارت کنیم. ما برای حل این مسائل، ابتدا تلاش کردیم با مدیران نشریات کار کنیم و خود نشریات، مجریان توزیعشان را انتخاب کنند. ضابطههایی هم برای این کار گذاشته شده است؛ مثلا کد فعالسازی اشتراک به شماره موبایل افراد ارسال میشود؛ بنابراین با اطمینان بیشتری میتوان با فهرستهای مشترکان برخورد کرد. از سوی دیگر، هر ماه کارشناسان سامانه، راستیآزمایی تلفنی انجام میدهند و به صورت اتفاقی با مشترکان هر نشریه یا اپراتور تماس گرفته میشود و درباره چگونگی توزیع نشریات سؤال میکنند. همچنین تعداد نشریات توزیعی برای هر شهروند از پنج به سه رسیده است. مجریان خاطی را پیدا کردهایم و برایشان اخطار فرستادهایم که در صورت تکرار تخلف، صلاحیت حرفهایشان رد میشود. حتی حقالزحمه آنان با ضرایبی بر مبنای راستیآزمایی، کاهش جدی خواهد داشت. برای کنترل هوشمند توزیع نیز سامانه GIS را طراحی کردهایم که بتوانیم عملکرد مجریان توزیع را نظارت کنیم. در این سامانه، موتورسواران روی گوشی خود نرمافزاری را نصب میکنند تا نشانی هر مشترکی که به آن مراجعه میکنند، در خود ثبت کند و از طریق نقشه گوگل مختصات محل توزیع نشریه، قابل بازبینی است. بهاینترتیب، ما میتوانیم ببینیم موتورسوار هر مجری توزیع، به چه نشانیهایی در سطح شهر رفته است؛ بنابراین اگر موتورسوار یک مجری توزیع به صد نشانی رفته باشد، اما 300 نسخه از یک عنوان را توزیع کرده باشد، میفهمیم که نادرست عمل کرده و یکی از آفتهای کار، شناسایی و رفع میشود. این سیستم قابل دخل و تصرف هم نیست و مبنای تسویهحساب با نشریات و مجریان توزیع خواهد بود. هم ناشران و هم شرکتهای قدیمی توزیع مطبوعات، میگویند مجریان توزیع در سامانه اشتراک نشریات به اندازه کافی برای این کار سابقه ندارند. شما صلاحیت حرفهای مجریان توزیع این سامانه را چطور ارزیابی کرده بودید؟ زیرساخت این طرح؛ یعنی سیستمی که بخواهد نشریات را به در منازل ببرد، تا به حال در کشور نبوده است. ما با اداره پست وارد بحث شدیم؛ اما اداره پست استقبال نکرد و در مواردی هم که کار ارسال با مشکل مواجه میشود، پاسخگو نیست؛ چون یک مجموعه غیرخصوصی است و ضوابط خاص خودش را هم دارد و آن مقرراتی را هم که ما در طرح گذاشته بودیم، نمیپذیرفت. مثلا ما از کسانی که در توزیع مشکل دارند، خسارت میگیریم و تا همین لحظه هم صد درصد رقم عملکرد ادعایی مجریان توزیع را به آنها پرداخت نکردهایم. حتی در ماههای اخیر برای نظارت بیشتر، ضرایب دقیقتری را در نظر گرفتهایم و حدود 60 تا 70 درصد از رقم ادعاشده مجریان توزیع، به آنها پرداخت شده است. در ستاد، شرایطی را گذاشتیم که مثلا مجری توزیع باید تعداد مشخصی موتورسوار، انبار و پارکینگ داشته باشد. نماینده و بازرس سامانه مستقیما از آنجا بازدید کرده و نیروی انسانی و امکانات آنها شناسایی شده است. توزیع نشریات کار پیچیدهای نیست و نیاز به یک دفتر و تعداد مشخصی پیک توزیع و... دارد. این ملزومات که کنار هم چیده شود و مدیریت خوبی هم بشود، امکان اجرا دارد؛ اما چون تا به حال در کشور نبوده و این مشکل در حوزه مطبوعات بوده، معاونت مطبوعاتی خواست با این طرح، توزیع خانگی را توسعه بدهد. طبیعی بود کهدر اوایل کار، آفتهایی وجود داشت؛ اما الان استقبال زیاد شده و تعداد مجریان توزیع نیز رو به افزایش است. ضمن اینکه درحالحاضر، تیمهای بازرسی به طور سرزده از مجریان توزیع در حین فعالیت بازدید میکنند و گزارشهای نظارتی ارائه میدهند. بعضی از نشریات میگویند سامانه اشتراک برای راستیآزمایی اینکه مشترکان واقعی هستند، یکسری شماره موبایل از افراد میگیرد که اگر یک بار در سیستم ثبت شود، دیگر برای مجری توزیع دیگری امکان مشترکشدن ندارد. مشکل دیگر هم این است که اغلب ناشران میگویند ممکن است موتورسوار بیاید و نشریه را به آن نشانیها بفرستد؛ اما آن را پشت در مجتمع مسکونی یا تجاری میگذارد و این نشریات عمدتا دم در مجتمعها میمانند و حیف و میل میشوند. مشکل دیگر این است که از بعضی نشریات خواسته شده که اطلاعات تماس و اطلاعات نشانی آنها به وزارت ارشاد داده شود، درصورتیکه آنها دوست ندارند اطلاعاتشان به یک نهاد دولتی برسد. این مشکلات را چطور میتوان حل کرد؟ درباره اینکه میگویید نشریات جلوی در مجتمعها گذاشته میشود، مسئله این است که میتوانند بروند به در واحدها تحویل بدهند؛ اما هزینه آن برای ارشاد سنگین است و خود نشریه یا مشترک باید متقبل شود. مثلا مجری توزیع میگوید اگر بخواهم بروم به طبقه دهم یک مجتمع و نشریه را آنجا تحویل بدهم، باید رقم پرداختی برای توزیع دو برابر شود. ما حتی پیشبینی کردیم مجریان میتوانند این کار را انجام دهند؛ منوط به اینکه اختلاف هزینهاش را از خود شهروندان یا نشریه بگیرند. از آن سو، عموما هم شهروندان راضی نیستند که برای یک روزنامه هر روز یکی بیاید در خانهشان را بزند و معمولا میگویند بگذارید در صندوق پستی واحد مربوطه یا در ورودی ساختمان، آن را برمیداریم. همه این مشکلات به این برمیگردد که این طرح نوپاست و باید فرهنگ آن همزمان با اجرایش ایجاد شود. من باید یک موضوع کلی را بگویم که شاید بسیاری از این سؤالات شما را پاسخ بدهد؛ سامانه اشتراک، بخشی از یارانه مطبوعات را صرف خود کرده است. قبلا و پیش از دولت یازدهم، یارانه مطبوعات بدون ضابطهای شفاف و مشخص توزیع میشد و هیچ اطلاعاتی هم نبود که نشریات چه مبلغی از وزارت ارشاد دریافت میکردند. این تابو را معاونت مطبوعاتی فعلی شکسته و پرداختهای یارانه مستقیم، بیمه، طرح اشتراک و سایر طرحهای حمایتی را با ذکر فرمولهای محاسبه، منتشر میکند. سؤال مهم این است که آیا آن مدل بهتر است یا این مدلی که درحالحاضر اجرا میشود، گرچه ممکن است معیوب هم باشد. قسمت زیادی از این تسهیلات جذب نشریات و شهروندان میشود. حتی همان نشریهای که جلو درها هم مانده، اگر به دست مشترکش هم نرسد، بالاخره یک کسی بر میدارد و آن را میخواند. بالاخره در آن مسیر غیرشفاف گذشته، سایه قدرت هم تأثیرگذار بود بهطوریکه شما وقتی ضابطه و روش محاسبه و برآورد یارانه نداشته باشید، نمیتوانید از برخی روابط یا فشارهای سیاسی و اداری حذر کنید. اما حالا برای تکتک پرداختها، فرمول و ضابطه داریم که در سایت معاونت مطبوعاتی منتشر شده و به اطلاع همه رسانهها و مردم رسیده است. روش فعلی به نظرم کمآسیبتر است، حتی با نقایصی که شاید داشته باشد، نسبت به اینکه شخص یا اشخاصی بخواهند تصمیم بگیرند چه میزان حمایتی از چه نشریهای انجام بدهند. تصور خود من که بسیاری از مدیران مطبوعاتی هم آن را تأیید میکنند، این است که ایراداتی که طرح اشتراک داشت، هرچه جلوتر میرود کمتر میشود. در اینکه عملکرد دولت یازدهم نسبت به دولت قبلی در زمینه یارانهها شفافتر و هدفمندتر بوده، شکی نیست؛ اما ایراداتی که درباره طرح اشتراک گرفته میشود برای بهترشدن روند آن است. اما مسئله اینجاست که شرکتهای توزیع باسابقه و ناشرانی که بدون این سامانه هم توزیعشان پیش میرفته، بر این اعتقادند که این طرح کمک بیشتری به نشریاتی که کیفیت کمتری داشتهاند و نیز مجریان توزیع کرد، آیا بهتر نبود نقایص این طرح برطرف میشد تا یارانه بهتر به نشریات ارائه شود؟ شما باید بررسی کنید فلسفه موضعگیری برخی نشریات چیست. شاید یک نشریه خوب نباشد با طرح همراهی کند. در مقابل همین نقد که چرا نشریات ضعیف حمایت میشوند، ما با نقد دیگری هم روبهرو هستیم که چرا دولت صرفا از نشریات پرتیراژ حمایت میکند و چرا از نشریات ضعیف یا تخصصی با مخاطب خاص حمایت نمیشود. مثلا از یکی از همین نشریات پرتیراژ وقتی میپرسیدیم چرا در سامانه اشتراک وارد نمیشود، میگفت آمار مشترکان من محرمانه است و نمیخواهم که به دست افراد متفرقه برسد. بههرحال این هم یک رویکرد و نظر است و نمیتوانیم این را خیلی ملاک عمل بگیریم. من به شخصه تحلیلم این است که یارانه دولت باید در اختیار همگان قرار بگیرد و فقط یک تعداد خاصی از آن بهره نبرند. الان با این طرح نشریات استانی ورود پیدا کردهاند و وقتی که بررسی کنید میبینید که سهم پرداختی ما به نشریات استانی بهمراتب نسبت به سالهای قبل رشد داشته است. شاید برایشان اصلا تصورکردنی نبود که بتوانند خارج از طرح اشتراک چنین کمکهایی را جذب کنند. با این حرف موافق نیستم که نشریات توانمند میگویند چرا پول ما را گرفتهاید و به نشریات کمتیراژ میدهید. به نظر من، این عین عدالت است و باید همه نشریات رشد کنند و استعدادها شناسایی شوند، در کشورهای توسعهیافته هم از نشریات توانمند حمایت نمیکنند یا کمتر حمایت میکنند و درعوض کمکها بیشتر برای بخشهای ضعیف (از نظر اقتصادی) محاسبه میشود. درواقع اینطور نباشد که بدنه مطبوعات ایران، 10 تا 20 رسانه پیشرو داشته باشد، بلکه این را باید گسترش بدهیم و این کار در جهت تحقق قانون اساسی و مبانی حقوق شهروندی است که باعث ارتقای سطح فرهنگی، اجتماعی و علمی کشور میشود تا هرچهبیشتر بتوانیم نشریات قدر و توانمند داشته باشیم. در این تقویت وضعیت نشریات، به کیفیت آنها هم توجه دارید؟ بله، شخص معاون مطبوعاتی با اهتمام ویژهای اعمال ضریب کیفی و نتایج طرح رتبهبندی را برای تمامی حمایتها و تسهیلات دولتی نشریات در دستور کار قرار داده است؛ از پرداخت یارانه مستقیم و طرح اشتراک تا سهمیه طرح ترافیک و... . ضریب کیفی و رتبهبندی نشریات از خردادماه امسال اعمال میشود که براساس شاخصهای محتوایی، کیفی و کمی نشریات است و محاسبه عملکرد نشریات برای پرداخت هزینه اشتراک، این ضریب کیفی دخیل است؛ یعنی نشریهای که ضریب کیفیاش بیشترین باشد، بالاترین رقم را هم برای هر شمارهاش دریافت میکند؛ از ابتدای آبانماه هم نشریهای که ضریب کیفی بالاتری دارد، بیشترین تعداد مشترک را خواهد داشت. شما درباره نشریات استانی و هزینه بالایی که برای آنها میشود گفتید. برخی از مدیران شرکتهای توزیع میگویند که برای توزیع نشریات در تهران پول بیشتری تعلق میگیرد تا توزیع آنها در استانهای کشور. دلیل این اتفاق چیست؟ واضح است که در تهران مساحت شهر و گستردگی بیشتر است و بنابراین هزینه توزیع نیز بیشتر است و به همان نسبت در شهرستانها مسافت کوتاهتر و در نتیجه توزیع سهلتر است. یعنی مثلا هزینه توزیع یک نشریه تا لردگان کمتر از هزینه توزیع تا پونک است؟ با وجود موزعان بومی بله، در آنجا مجریان توزیع محلی هزینه کمتری را میگیرند و چون در دستههای چندصدتایی نشریات را به استانها میفرستند، با توجه به بررسی انجامشده، هزینهها همچنان برایشان جذاب است. همچنین درخواست قطع همکاری از سوی مجریان توزیع استانی و شهرستانی نداشتیم که یعنی برایشان مقرونبهصرفه است. عدهای از ناشران همچنین میگفتند که یارانه اشتراک خیلی دیر به آنها پرداخت میشود. شما بررسی کنید بسیاری از مجریان که طلبی از دولت و دستگاههای عمومی دارند، با فاصلههای نزدیک به یکسال به طلب خود میرسند، ولی در این طرح، در ماههای معمول سال، ما با 10 تا 20 روز و نهایتا با یک تا دو ماه فاصله، پرداخت ماه قبلمان را تسویه میکنیم، اما در اوایل امسال، به دلیل زمانبربودن واریز بودجه دولت، مقداری تأخیر در این مورد داشتیم که حتی تلاش کردیم از دیگر منابع آزاد کنیم تا بتوانیم این پرداختیها را داشته باشیم. البته گاهی مشکلات در ساختار فنی سامانه پیش میآید که باید سیستم را بازنگری کنیم که کار گزارشگیری را دچار مشکل میکند یا متأسفانه از برخی نقایص نرمافزاری سامانه استفادههای نادرستی شده که روند معمول کار را کند میکند. البته در این خصوص موارد مختلف شناسایی و تا حدود زیادی برطرف شده است. بههمیندلیل از ابتدای دیماه سامانه جدید با رفع مشکلات قبلی راهاندازی و فعال شده است. مشکل دیگر این طرح هم این است که با تعریف ضریب کیفی در سامانه اشتراک، بهجز چند نشریه، دیگر نشریات، عملا دوسوم هزینه اشتراک را میگیرند و این هزینه برای آنها مقرونبهصرفه نیست. به اين توجه داشته باشید که یارانه اشتراک برای اداره مخارج کل سازمان یک نشریه کمکی است که دولت برای تأمین بخشی از هزینهها میکند. نشریات قبلا صددرصد هزینههای توزیع را خود میپرداختند و حالا کل هزینه توزیع را در این طرح از ارشاد میگیرند. طبق فرمایش شما و بهدرستی، باید میان نشریات باکیفیت و کمکیفیت تفاوت وجود داشته باشد؛ اعتبارات دولتی نیز باید بهدرستی و براساس شاخصهای رتبهبندی میان مطبوعات توزیع شود؛ نمیتوان میان روزنامه «شرق» و یک روزنامه دیگر با یکپنجم تیراژ و ضریب نفوذ روزنامه «شرق»، تفاوت قائل نشد. شخصا فکر میکنم پندار نادرستی درباره مطبوعات کشور وجود دارد که معاونت مطبوعاتی کارفرماست و مطبوعات پیمانکار هستند! آفتی است که باعث عدم رشد مطبوعات کشور و نبود نشریات استخواندار و تأثیرگذار در کشور خواهد شد. اگر اینطور باشد، در سایه این تفکر، سوداگری هم به وجود میآید و کسی که از جنس فرهنگ و رسانه نیست وارد این حوزه میشود و بعد هم همین افراد مدعی میشوند که به ما تسهیلات بدهید و...، اما اگر این کمکها در زیرساختها هزینه شود، بسیار مؤثرتر خواهد بود. در کشورهای توسعهیافته پولهای خرد را جمع میکنند و با آن کارهای بزرگی میکنند، اما ما با دادن یارانه به مطبوعات، عملا یک پول بزرگ را کوچک و آن را بین مطبوعات توزیع میکنیم و این پول بیاثر میشود. بودجه کلی طرح اشتراک نشریات وزارت ارشاد در سال گذشته چقدر بوده و امسال چقدر است؟ امسال با پیگیریهای معاون محترم مطبوعاتی، بودجه حمایتی از نشریات شامل یارانه مستقیم، یارانه بیمه، طرح اشتراک، طرح برگشتی، توزیع مویرگی و... رشد خوبی پیدا کرد و در بخش یارانه، حدود 70 درصد بناست افزایش داشته باشیم. در سال گذشته نیز پیرو مذاکره مسئولان وزارت ارشاد و نشریات با رئیس سازمان برنامهوبودجه در حاشیه نمایشگاه مطبوعات، صددرصد بودجه از سازمان برنامه گرفته شد که حدود 20 میلیارد تومان برای طرح اشتراک تخصیص داده شد. البته رشد تقاضای نشریات برای ورود به طرح اشتراک روزافزون است، مخصوصا در نشریات نوپا و استانی که با مدیریت و نظارت بر کیفیت کار، میتواند اتفاق خوبی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.