|

تازه‌های نشر پارسه

فلسفه فیلسوفان مسلمان برای فلسفه اسلامی نه می‌توان نقطه آغاز قطعی و مشخصی تعریف کرد و نه حدود و ثغور آن را به‌یقین شناخت. تاریخ فلسفه اسلامی را می‌توان تاریخ فیلسوفان مسلمان دانست و از این روایت، شناخت فیلسوفان مسلمان راهی است به شناخت آنچه فلسفه اسلامی خوانده می‌شود. در این راستا نشر کتاب پارسه مجموعه «فیلسوفان مسلمان» نوشته یوحنا قمیر را ترجمه و منتشر می‌کند. قمیر در این مجموعه 9 تن از متفکران مسلمان را - در کنار اخوان‌الصفا - انتخاب کرده، نوشته‌های آنها را خوانده و گزارشی کلی از زندگی و آثارشان ارائه کرده است. سپس به بازخوانی آموزه‌های فکری‌شان پرداخته و در آخر گزیده‌ای از متن اصلی نوشته‌های هر فیلسوف را آورده است. دبیر مجموعه «فیلسوفان مسلمان» عباس ذهبی است. از این مجموعه پیش‌تر ترجمه چهار کتاب‌ «ابن‌باجه و ابن‌طفیل»، «ابوالعلاء معری»، «فارابی» و «غزالی» منتشر شده و به‌تازگی دو مجلد «کندی» و «ابن‌رشد» نیز به آنها اضافه شده است. کندی: آغاز فلسفه اسلامی روزگاری که در بصره و بغداد اندیشه شکوفا می‌شد و ترجمه آثار یونانی شایع شده بود و معتزلیان در بالاترین سطح خود بودند و خلفا از کتب ترجمه‌شده حمایت و آموزه‌های معتزله را تأیید می‌کردند، «کندی»، از فلاسفه قرون دوم و سوم هجری، در بصره رشد کرد و در بغداد سکنی گزید. به‌ناچار کندی هم تحت‌تأثیر این فضای فکری پرالتهاب بود و در همین راه گام برداشت و در امواج آن فرو رفت. کندی معروف به ابوالحکما نخستین حکیم اسلامی است که به آثار حکمای یونان دسترسی داشته و به ترجمه آثار ارسطو و تفسیر و بیان آنها پرداخته ‌است. او به دلیل نزدیکی به دربار خلیفه عباسی و کتابخانه‌های آن و به دلیل استعدادش به عنوان اولین کسی که فلسفه آموخت، شناخته شده هرچند به طور مدون تفلسف نکرده است. از او هیچ کتاب فلسفی مفصلی باقی نمانده است. چند رساله فلسفی باقی‌مانده هم عمدتاً نامه‌های او به امرا یا دوستانش است. یوحنا قمیر در کتاب حاضر 19 رساله از رسائل او را ذکر کرده و زندگی و آرای او را شرح داده است. کندی در فلسفه‌آموزی خویش به اندیشه یونانی تکیه داشت. از نظر او فلسفه می‌تواند در کنار دین و وحی و بدون ورود آرای درون دینی به فلسفه، باقی باشد. تأثیر کندی بر فیلسوفان بعد از خویش چشمگیر نبود، خصوصاً اینکه بسیاری از فیلسوفان بعدی ازجمله ابن‌سینا خود را بعد از ارسطو بیش از همه وامدار فارابی دانسته‌اند. با این‌حال، با کندی بود که فلسفه به عنوان بخشی از فرهنگ اسلام شناخته شد و به‌همین‌دلیل بسیاری از مفسران فلسفه اسلامی بر این باورند که فلسفه اسلامی با ابویوسف یعقوب کندی آغاز می‌شود و با شاگردان او ادامه می‌یابد. کندی به فلسفه‌های یونانی، ایرانی و هندی آشنا بود و زبان پهلوی را نیز می‌دانست و اگر به کتب و تألیفات متنوع باقی‌مانده از او بنگریم، متوجه می‌شویم که آرای او تا چه اندازه با انواع دانش و فلسفه همراه بوده است. کندی همان‌طور که در منطق، علم‌النفس، الهیات و سیاست دست به قلم بود در موسیقی، هندسه، حساب، فلک، پزشکی و تنجیم نیز به نگارش مشغول بود. اندیشه کندی پر بود از آرای حکمای قدیم یونان همچون اقلیدس، بطلمیوس، بقراط و نیز سقراط و افلاطون. غالب آثار کندی مفقود شده و آنچه از او می‌شناسیم و به چاپ رسیده تنها در برخی مسائل و نه در همه آن‌هاست. قمیر می‌کوشد در کتاب حاضر اندیشه کندی را در این مسائل دنبال کند: خداوند، جهان، نفس و اخلاق.

ابن‌رشد: ادامه فلسفه ارسطویی «ابن‌رشد»، فیلسوفی است که اندیشه‌هایش بیش از آنکه در سرزمین‌های اسلامی اثرگذار باشد، در جهان غرب درخشید و فلاسفه بسیاری را متأثر از خود ساخت. فلسفه او را در غرب «اوروئسیسم» می‌نامند. او کوشید فلسفه ارسطویی را با اسلام تطبیق دهد. ابن‌رشد آثار بسیاری از فلاسفه عرب و یونان را شرح داده با این وجود لقب «شارح» را که او به این عنوان شناخته می‌شود تنها به خاطر شرحش بر آثار ارسطو به وی داده‌اند. در میان‌ فیلسوفان‌ بزرگ‌ مسلمان، ابن‌رشد تنها فیلسوفی‌ است‌ که‌ به‌شدت شیفته ارسطو و فلسفه اوست‌ و این‌ امر را بارها در شرح‌ها و تفسیرهایش‌ بر نوشته‌های ارسطو بیان کرد. او معتقد بود حقیقت به‌وسیله ارسطو کامل شده است. ازاین‌رو، هیچ نقدی بر اندیشه‌های او وارد نکرده و نظریه‌ای خلاف او نمی‌دهد. اندیشه ارسطویی در فلسفه اسلامی با عناصر مهمی از فلسفه نوافلاطونی آمیخته شده و ابن‌رشد نیز متأثر از این عناصر بوده است. اگرچه ابن‌رشد یونانی نمی‌دانست، کوشید تا این نقص را با استفاده از ترجمه‌های متعدد جبران کند. ابن‌رشد در خلال شرح نظریات ارسطو، بارها این نظریات را بر آراء و تفاسیر صورت‌گرفته از عقاید اسلامی ترجیح داده است. ابن‌رشد براساس این شروح به نقد نظریات فیلسوفانی چون فارابی و ابن‌سینا و متکلمانی چون غزالی پرداخت. یوحنا قمیر در کتاب حاضر نشان می‌دهد که ابن‌رشد اولین کسی بود که غربیان را با ارسطو آشنا کرد و به سمت تفکر یونانی سوق داد و قدرت تفکر فلسفی را در آنها تقویت کرد. مباحث کتاب حاضر را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: بخش نخست کتاب، به گزارشی از زندگی و شرح حال ابن‌رشد می‌پردازد و از دوران اوج و حضیض وی و حوادث و اتفاقات مهم و تأثیرگذار در زندگانی او سخن می‌گوید. در این قسمت خواننده آشنایی مختصری با شخصیت علمی، اخلاقی، دینی و سیاسی ابن‌رشد پیدا می‌کند و با برخی جریانات و اتفاقات مهم در زندگی وی آشنا می‌شود. در قسمت دوم کتاب، بخش‌هایی از تألیفات او در زمینه‌هایی چون رابطه حکمت (فلسفه) و شریعت، ظاهر و باطن دین و مسئله تأویل و نحوه برخورد با آثار و اندیشه‌های قدما گنجانده شده و بدون هیچ‌گونه شرح و تبیینی در برابر مخاطب آمده است. کتاب حاضر گرچه نمی‌تواند پژوهشی جامع و دقیق و علمی درخصوص زندگانی و افکار و اندیشه‌های ابن‌رشد باشد، درعین‌حال می‌تواند کتاب مفیدی برای علاقه‌مندان به آشنایی با شخصیت‌های فلسفی و اندیشه‌های آنان باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.