|

همه چيز در جهان به هم ربط دارد

در سنت فلسفه آلمانی کم نیستند فیلسوفانی که فهم و شرح نظام فلسفی آنها بسیار دشوار است. این دشواری در مورد نیچه دوچندان است. چون او نه کوشید و نه قصد داشت اندیشه‌ای نظام‌مند به دست دهد. این امر را مقایسه کنید با فلسفه فیلسوفانی چون هگل، فیشته یا حتی شوپنهاور. با وجود اين خواننده فلسفه نیچه خواهان فهم اندیشه اوست. ازاین‌رو، تاکنون شرح‌های بسیاری درباره آرای نيچه نوشته شده که برخی از آنها نیز به فارسی ترجمه شده‌اند. به‌تازگی از سوی نشر مرکز یکی دیگر از شرح‌هاي مهم فلسفه نیچه اثر الکساندر نهاماس منتشر شده است که نویسنده در آن کوشیده شرحی نظام‌مند از تفکر نیچه ارائه دهد. نهاماس فیلسوفی یونانی‌تبار است که از سال 1990 در دانشگاه پرینستون آمریکا به تدريس در زمينه‌هاي علوم انساني، فلسفه و ادبيات تطبيقي مشغول است و مشخصا افلاطون، نیچه و فلسفه هنر درس مي‌دهد. کتاب حاضر حاصل کار نویسنده‌ای برآمده از سنت نیچه‌پژوهی در آمریکاست، سنتی که به اهتمام والتر کافمن پس از جنگ جهانی دوم در آمریکا رشد کرد. تفسیر نهاماس در این کتاب آموزه «بازگشت جاودان» را نوعی آزمون فکری لحاظ می‌کند و نه نظریه‌ای جهان‌شناسانه یا کیهان‌شناسانه. او می‌کوشد تفسیری از فلسفه نیچه به دست دهد که به وجود نظام فکری منسجمی نزد نیچه اذعان دارد و نشان می‌دهد ایده‌های اساسی نیچه از جمله بازگشت جاودان، خواست قدرت، ابرانسان، اخلاق بردگان و اخلاق والاتباران، کین‌توزی و نظایر آنها در نظام فکری منسجمی ساخته و پرداخته شده‌اند. نهاماس در کتاب حاضر با آرای ژیل دلوز در کتاب «نیچه و فلسفه» و همین‌طور کتاب سارا کوفمن با عنوان «نیچه و استعاره» و نویسندگان فرانسوی دیگری کلنجار می‌رود. همچنین در طول تدوین و تألیف اين کتاب از نظرات ریچارد رورتی نیز استفاده کرده است. كتاب حاضر در دو بخش و هفت فصل تنظيم شده كه هريك از فصول آن صرف بررسي يكي از نظرگاه‌هاي تناقض‌آميزي مي‌شود كه نيچه به آن‌ها معتقد است. عناوين فصول نيز همگي اقوالي از فلسفه نيچه است. بنابراين هر فصل تفسيري است از عنوان همان فصل. نهاماس در بخش نخست کتاب، «جهان»، درباره الگوی ادبی نیچه، تلقی او از جهان به‌منزله متن و مسائلی روش‌شناسانه درباره تفسیر سخن می‌گوید. نسبت نيچه با فلسفه كه به طرزي لاينحل دوپهلوست موضوع فصل نخست است. افزون بر این در بخش اول به مبانی هنری و ادبی چشم‌اندازگرایی (perspectivism) نيز مي‌پردازد. این دیدگاه به طور مفصل شرح داده و استلزامات و معانی ضمنی آن بررسی می‌شود. چشم‌اندازگرایی موجب پیدایش مسائلی خودارجاع می‌شود که نهاماس می‌کوشد در سیر فصول این بخش به آنها بپردازد و نشان دهد که آیا می‌توان از بروز آنها گریخت و اگر می‌توان تا چه اندازه و به چه نحوی. نويسنده در پایان این بخش مدعی می‌شود که نمی‌توان با چشم‌اندازگرایی نتیجه گرفت هر تفسیری علی‌الاصول به اندازه هر تفسیر دیگری خوب و درست است. بلكه او به تأسي از نيچه تأكيد دارد برخي تفسيرها از برخي ديگر بهترند و حتي مي‌توان تشخيص داد كدام تفسير بهتر است. ازاين‌رو، مضمون چشم‌اندازگرایی در تفسير نهاماس از فلسفه نيچه نقشي محوري دارد. مضمون مركزي دوم كتاب حاضر «زيبايي‌شناسي‌گرايي» (aestheticism) نيچه است كه در بخش دوم کتاب بررسي مي‌شود. نويسنده در بخش «خرد»، عمدتاً به این پرسش می‌پردازد که وقتی نیچه مدعی می‌شود شرح او از جهان، شناخت، تفسیر، فلسفه و اخلاق - که در بخش اول مطرح شدند - همگی «درست»‌اند، آیا می‌تواند این آرای خویش را با چشم‌اندازگرایی‌اش وفق دهد؟ نهاماس در پاسخ به این پرسش به الگوی ادبی نیچه می‌پردازد و نشان می‌دهد که او نمی‌کوشد دیدگاه خود را مستقیماً در مقام دیدگاه‌هایی «درست» یا «صادق» با حجتی مطلق و جهان‌شمول ارائه کند، بلکه راه و روشی بدیع و مختص به خویش در پیش می‌گیرد. در نظر نهاماس زيبايي‌شناسي‌گرايي بخشی از انگیزه قبول چشم‌اندازگرایی نزد نیچه است. او معتقد است برخی دیدگاه‌های نیچه درباره سرشت جهان و انسان تعمیم ایده‌ها و اصولی درباره موقعیت ادبی و شخصیت‌های ادبی است. به عقیده نهاماس زیبایی‌شناسی‌گرایی انگیزه چشم‌اندازگرایی و وجوهی از آموزه‌های نیچه درباره خواست قدرت، بازگشت جاودان، سرشت «خود» و مخالفت‌هایش با اخلاق است. افزون بر اين یکی از مسائل برخاسته از اندیشه‌های تبارشناسی نیچه در همین بخش بررسی می‌شود. در نظر نهاماس «کوشش نیچه برای آفرینش اثری هنری از دل خویشتن، یعنی آفرینش شخصیتی ادبی که فیلسوف است، هم‌زمان کوشش اوست برای به‌دست‌دادن دیدگاهی ایجابی بدون در غلتیدن به ورطه سنت جزم‌اندیشانه‌ای که نسبت به آن بسیار بدگمان بود و شاید هرگز اطمینان نیافت که از آن گریخته است. بنابراین زیبایی‌شناسی‌گرایی او روی دیگر چشم‌انداز‌گرایی‌اش است. این است مهم‌ترین مدعای تفسیری که کتاب حاضر را تشکیل می‌دهد». نهاماس در بخش پایانی کتاب با عنوان «آن‌سوی خیر و شر» می‌کوشد توضیح دهد چگونه می‌توان از انسان‌های آرمانی نیچه گفت بی‌آنکه چنین چیزی ما را به ورطه انفعال و اندیشه‌ها و امیال تقلیدآمیز و غیراصیل سوق دهد. به عقیده نهاماس اخلاق‌ناباوری نیچه با رأی او درباره انسان آرمانی‌اش مرتبط است. در نظر او شعار نیچه یعنی «استقرار در آن‌سوی خیر و شر» ادعایی است در این باب که کیفیات اخلاقی و غیراخلاقی، همچون هر چيز ديگري در جهان، ذاتاً با یکدیگر مرتبط‌اند. بنابراین سرشت و ارزش آن‌ها نيز به چشم‌اندازمان بستگي دارد. به عقیده نهاماس هر تلاشی برای اسناد دیدگاهی ایجابی به نیچه درباره کردار بشری آب در هاون کوبیدن است. چراکه در نظرش نیچه به وجود یک شیوه زندگی یگانه یا شخصی یگانه اعتقادی ندارد. به عبارت ديگر نيچه قائل به يك نوع زندگي يا شخص راستين نيست. اما به‌شدت بر یک چیز تأکید دارد و آن اینکه همه انسان‌های ستایش‌برانگیز «فرد» هستند. اما مفهوم فرد مفهومي نيست كه اساساً تن به شرح و تبييني ‌دهد كه در پرتو تعابير روشنگر است. ازاين‌رو، به این اعتبار آنها را فرد مي‌داند که تقلیدناپذیرند. با این‌حال نهاماس تأکید دارد «اینکه رهنمودهایی کلی برای فردشدن به دست دهیم، بی‌گمان همان‌قدر محکوم به ناکامی است که بخواهیم به کسی که معتقد است همه دیدگاه‌های کلی صرفاً مشتی تفسیرند دیدگاه‌هایی کلی عرضه کنیم». در نظر نويسنده همين امر دليل ديگري است در تأييد اينكه چرا نيچه هیچ ديدگاه اخلاقی ايجابي از نوع سنتی ارائه نكرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.