|

صف انبوه سوگواران و گروه دست‌های تسلی‌بخش

علی‌اصغر سیدآبادی

وقتی مصیبتی رخ می‌دهد، باید شانه‌های صبوری باشند که سوگواران سر بر آن شانه‌ها بنهند. باید دست‌های تسلی‌بخشی باشند که باری از دوششان بردارند و اندوه از دل آنان ببرند. گاهی ما به‌جای آن شانه‌های صبور و دستان تسلی‌بخش، خود بخشی از سوگواری هستیم. لابد هنوز آن تصویر را به یاد دارید که کسی در عزاداری عزیزی چنان از خانواده مرحوم پیشی گرفته بود که بازماندگان مشغول تسلایش بودند.

معمولا بعد از هر مصیبت بزرگ و فاجعه ملی، دو موج هم‌زمان شکل می‌گیرد و همه را به کام خود می‌کشد؛ یکی مسابقه آه‌وناله‌کردن و دیگری مسابقه تحقیر و توهین به دیگران. نگرانی و ناراحتی ناشی از مصیبت و فاجعه قابل درک است و بخشی از تسکین و تسلای جمعی است، اما دم به دمِ هم‌دادن و آن را به مسابقه‌ای تبدیل‌کردن و سوگواری جمعی و نمایشی- که به مدد شبکه‌های اجتماعی ممکن شده است- راه به جایی نمی‌برد. گاهی حجم آن چنان است که هم تسلی و تسکین را ناممکن و هم جست‌وجوی راه‌های رهایی از فاجعه را متوقف می‌کند و امکان تحلیل وضعیت را می‌گیرد. پیوستن به موج سوگواری، آسان‌ترین راه برای درمان وجدان معذب است، نه سواد می‌خواهد و نه قدرت تحلیل و نه نیاز به اطلاعات و داده دارد و خیلی زود هم به بار می‌نشیند؛ با نوشتن یک متن ۱۴۰ حرفی در توییتر یا گذاشتن یک عکس در اینستاگرام. متأسفانه نخبگان جامعه نیز در چنین موقعیت‌هایی به همین دلیل خیلی زود به این موج می‌پیوندند و به‌جای اینکه راه نشان بدهند، باری بردارند و کاری بکنند، خود به آن نمایش ملی می‌پیوندند. گاهی موج‌ها چنان بزرگ می‌شوند که حتی آن شانه‌های صبور و دستان تسلی‌بخش هم فراموش می‌کنند چه نقشی دارند و به کام این موج کشیده می‌شوند. مشکل وقتی پیچیده‌تر می‌شود که این موج با موج دیگری به‌هم می‌پیوندد که برپایه تحقیر و توهین مردم شکل گرفته است. پس از فاجعه پلاسکو، جمعی از مردم - مثل هر فاجعه و مصیبت دیگری در این سال‌ها - در صحنه حاضر شدند که باعث اختلال در کار نیروهای امدادی بودند. نیروی انتظامی و سازمان آتش‌نشانی و دیگر حاضران در میدان هرچه از آنان خواستند متفرق شوند، نشدند. بخشی از این مردم احتمالا خانواده قربانیان بودند، بخشی مغازه‌داران ساختمان پلاسکو و برخی مردم کنجکاوی که به تماشا آمده و گروهی از آنان دوربین‌به‌دست، مشغول عکس‌گرفتن بودند. به بهانه نقد رفتار این گروه از مردم، موجی راه افتاد در احمق و نادان‌خواندن مردم و تعمیم‌دادن این رفتار به ایرانیان و تبدیل‌‌کردن آن به بهانه تحقیر ملی. برخی رسانه‌ها هم برای سرپوش‌گذاشتن به کوتاهی‌های هم‌گروه‌های خود چنان این موضوع را بزرگ جلوه دادند که گویی اگر آن جماعت نبودند، این فاجعه به وقوع نمی‌پیوست و مقصران فاجعه را هيئت‌مدیره ساختمان پلاسکو و همین مردم دوربین‌به‌دست معرفی کردند. این توهین و تحقیر شاید دلمان را در لحظه خنک کند، اما راهی به هیچ دهی نمی‌گشاید. هیچ فایده‌ای ندارد جز تولید انرژی منفی و یأس بیشتر و جز مدفون‌شدن در این یأس مدام. به‌جای اینکه همه در موج عزاداری و تحقیر غرق شویم و مدام به این و آن بدوبیراه نثار کنیم، می‌توانیم بلند شویم و به اندازه‌ای که می‌توانیم چراغی روشن کنیم. تردیدی نیست که در این فاجعه نهادهای مرتبط کوتاهی کرده و به وظیفه‌ای که قانون برایشان تعیین کرده است، عمل نکرده‌اند. ما می‌توانیم ضمن پیگیری این موضوع، نقش‌هایی کوچک و مستقل نیز ایفا کنیم. نخبگان و روشنفکران به‌جای پیوستن به چنین موج‌هایی می‌توانند ریشه این حوادث را بررسی کنند، روزنامه‌نگاران می‌توانند به‌جای گرفتارشدن در این موج و تولید آه و ناله به‌جای خبر و اطلاعات، زوایای پنهان این ماجرا را بکاوند و هر یک از ما می‌توانیم سهمی هرچند کوچک داشته باشیم. من با ۴۵ سال سن و تجربه جنگ و خواندن کتاب و روزنامه و... هنوز به‌درستی نمی‌دانم در چنین فجایعی چه‌کار باید بکنم. ما برای چنین فاجعه‌هایی آماده نیستیم. باید آماده شویم. باید یاد بگیریم. ما می‌توانیم به‌جاي جنبش تحقير ملي، جنبش آموزش همگاني مقابله با فاجعه راه بيندازيم. فرض كنيم شهرداري و دولت و بقيه نيستند، خودمان دست‌به‌كار شويم. مسابقه سوگواری و ‏تحقير مدام دردي را دوا نكرده است. سوگواری و تحقير مدام را به آموزش مدام، به ياددهي مدام و به يادگيري مدام بدل كنيم. از امروز كه شروع كنيم، بازهم چند سال عقبيم. ‏انتقادكردن، تذكردادن، راه‌های درست حضور در فاجعه را گفتن و... همه جزئی از آموزش است، اگر آلوده به تحقير و توهين نباشد. ما دست‌کم باید یاد بگیریم چه‌كار كنيم تا فاجعه ما را از پا درنياورد و در اين موقعيت‌ها چگونه مفيد باشيم؟ چگونه مؤثر بي‌ضرر باشيم؟ كجا و چگونه باشیم؟ یاد بگیریم چگونه از صف انبوه سوگواران به گروه شانه‌های صبور و دست‌های تسلی‌بخش بپیوندیم. این فاجعه آخرین نخواهد بود و در فاجعه‌ها و مصیبت‌های بعدی این شانه‌ها و دست‌‌ها مؤثرترند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.